Αρχική σελίδα Eτυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας

Eτυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας

0 / 0
Πόσο σας άρεσε αυτό το βιβλίο;
Ποια είναι η ποιότητα του ληφθέντος αρχείου;
Κατεβάστε το βιβλίο για να αξιολογήσετε την ποιότητά του
Ποια είναι η ποιότητα των ληφθέντων αρχείων;
Έτος:
2010
Εκδότης:
Κέντρο Λεξικολογίας
Γλώσσα:
greek
Σελίδες:
1724
ISBN 13:
9789608975187
Αρχείο:
PDF, 170,85 MB

Ίσως σας ενδιαφέρει Powered by Rec2Me

 
0 comments
 

To post a review, please sign in or sign up
Μπορείτε να αφήσετε σχόλιο για βιβλίο και να μοιραστείτε την εμπειρία σας. Άλλοι αναγνώστες θα ενδιαφέρονται να μάθουν τη γνώμη σας για τα βιβλία που διαβάσατε. Ανεξάρτητα από το αν σας άρεσε το βιβλίο ή όχι, εάν θα πείτε για αυτό ειλικρινά και λεπτομερώς, οι άνθρωποι θα μπορέσουν να βρουν για τον εαυτό τους νέα βιβλία που θα τους προκαλέσουν ενδιαφέρον.
1

To The Honorable Miss S....and other stories

Έτος:
2002
Γλώσσα:
english
Αρχείο:
PDF, 3,22 MB
0 / 0
2

Essential Whole Earth Catalog

Έτος:
1986
Γλώσσα:
english
Αρχείο:
PDF, 126,21 MB
0 / 0
Ε τυμολογία...
«Κάθε [ετυμολογικό] σφάλμα
είναι ένα μάθημα ταπεινοφροσύ­
νης, που δείχνει πόσα ακόμη
μένουν να μάθουμε».
Walter Skeat, An etymological
dictionary of the English language
(πρόλογος α ' έκδοσης)

«Η ετυμολογία δεν είναι τίποτε άλλο
παρά η ιστορία των λέξεων και των
σημασιών τους».
Oscar Bloch & Walter von Wartburg,
Dictionnaire etymologique de la langue
franpaise (πρόλογος)

« Αφ ' ης στιγμής προσδιορίσουμε με τον ακριβέστερο δυνατό τρόπο την [ετυμολο­
γική] προέλευση μιας λέξεως, απομένει κατόπιν να συγγράψουμε την ιστορία
της».

Pierre Chantraine, «Etymologie historique et etymologie statique»

«Έργο τού ετυμολογικού λεξικού είναι να συγκεντρώσει σε βιβλίο ό,τι παρήγαγε η
επιστημονική έρευνα και να χωρίσει τα σκύβαλα από τον καρπό».
Albert Thumb, Geschichte der indogermanischen Sprachwissenschaft

«Η μελέτη τού τύπου μιας λέξης
κατά προτεραιότητα και η εξήγηση
των σημασιολογικών μεταβολών της
είναι οι δύο βασικές αρχές που
πρέπει να διέπουν την επανασύνθεση των λεξιλογικών στοιχείων ή,
όπως είναι ευρύτερα γνωστή, την
ετυμολογία τους».
Oswald Szemerenyi, Methodology
of Genetic Linguistics

«Η ετυμολογία μιας λέξης δεν είναι
παρά η ιστορία τής λέξης; που τη
μαθαίνουμε βρίσκοντας τους
παλαιότερους τύπους στην ίδια
γλώσσα και τους τύπους συγγενών
γλωσσών οι οποίοι συναποτελούν
αποκλίνουσες παραλλαγές τού ίδιου
αρχικού τύπου».
Leonard Bloomfield, Language

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ
ΛΕΞΙΚΟ
ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

ΓΕΩΡΓΙΟΥ Δ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ
ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ
ΤΗΣ ΝΕΑΣ
ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ
Με σχόλια και ένθετους πίνακες

ΕΓΚΥΡΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ
για την προέλευση των λέξεων
για την εξέλιξη τής σημασίας τους
για τα δάνεια και αντιδάνεια τής Ελληνικής
για τα ομόρριζα - παράγωγα - σύνθετα

ΚΕΝΤΡΟ ΛΕΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ
ΑΘ Η Ν Α 2010

ε .π .ε .

Στην έκδοση τού επιστημονικού έργου «Ετυμολογικό Λεξικό τής Νέας Ελληνικής Γλώσσας»
τού καθηγητή Γ. Μπαμπινιώτη πολύτιμη βοήθεια προσέφεραν οι:
Θεόδωρος Μωυσιάδης
Γιώργος Τράπαλης
Γιώργος Μπάτζιος
Νέλλ; η Παππά
Μάρω Γ αλάνη

Εκδόσεις: ΚΕΝΤΡΟ ΛΕΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ r i l e .
Χαριλάου Τρικούπη 31, 145 62 Κηφισιά
Τηλ.: 210.99.65.443 Fax: 210.99.61.649
Ηλ. ταχυδρομείο: info@lexicon.gr
sales@lexicon.gr
Ιστότοπος: www.lexicon.gr
ISBN 978-960-89751-8-7
Α' Έκδοση: Νοέμβριος 2009
Λ ' Ανατύπωση: Ιανουάριος 2010
Β ' Ανατύπωση: Μάρτιος 2010

© Copyright ΚΕΝΤΡΟ ΛΕΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Ε.Π.Ε.
Η πνευματική ιδιοκτησία αποκτάται χωρίς καμία διατύπωση
και χωρίς την ανάγκη ρήτρας απαγορευτικής των προσβο­
λών της. Επισημαίνεται πάντως ότι κατά τον Ν. 2121/1993
και κατά τη Διεθνή Σύμβαση Βέρνης (που έχει κυρωθεί με
τον Λ. 100/1975) απαγορεύεται η αναδημοσίευση, η αναπα­
ραγωγή, ολική ή μερική, η παραφρασμένη ή διασκευασμέ­
νη απόδοση του περιεχομένου (λημμάτων, σχολίων και πι­
νάκων) του παρόντος Λεξικού με οποιονδήποτε τρόπο, μη­
χανικό, ηλεκτρονικό, φωτοτυπικό, ηχογράφησης κ.λπ. χω­
ρίς γρατττή άδεια του εκδότη.

ΕΚΔΟΣΗ_________________________________________________
ΚΕΝΤΡΟ ΛΕΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Ε.Π.Ε.
Γενική επιμέλεια έκδοσης και συντονισμός: Νάντια Δήμου-Τσιβεριώτη
Φωτοστοιχειοθεσία - Σελιδοποίηση: Μαρία Χριστοπούλου-Αραούζου
Τυπογραφικές διορθώσεις: Βασίλης Μαλισιόβας
Γραμματεία: Ειρήνη Μούτου
Σχεδιασμός εξωφύλλου: Δημιουργικό Κέντρο ANMAR
Εκτύπωση και βιβλιοδεσία: LegoPrint S.p.A., Lavis (ΤΝ) - Italy

Π ΕΡ ΙΕΧ Ο Μ Ε Ν Α
Πρόλογος

9

Εισαγωγή

11

Η δομή ιού Λεξικού

18

Πίνακας συγγραφέων και έργων

27

Βραχυγραφίες

44

Σύμβολα

47

Χρήσιμες οδηγίες για την κατανόηση των ετυμολογικών πληροφοριών

48

Οδηγός ανάγνωσης λημμάτων και σχολίων

50

Λεξικό Α-Λ

53-798

Ένθετο Παράρτημα
Λ έξεις τής Ελληνικής που προέρχονται από την Αγγλική

ΕΠ 2

Λ έξεις τής Ελληνικής που προέρχονται από τη Γαλλική

ΕΠ 5

Λ έξεις τής Ελληνικής που προέρχονται από την Ιταλική

ΕΠ 9

Λ έξεις τής Ελληνικής που προέρχονται από την Τουρκική

ΕΠ15

Λ έξεις τής Ελληνικής που προέρχονται από την Αλβανική

ΕΠ19

Λ έξεις τής Ελληνικής που προέρχονται από σλαβικές γλώσσες

ΕΠ19

Αντιδάνεια

ΕΠ20

Ελληνογενείς ξένοι όροι

ΕΠ25

Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες

ΕΠ34

Δασυνόμενες λέξεις

ΕΠ35

Επιλεκτικός πίνακας εξελληνισμένων ξένων λέξεω ν

ΕΠ36

Πίνακας λέξεω ν που προέρχονται από κύρια ονόματα

ΕΠ40

Πίνακας ομοήχων λέξεω ν

ΕΠ42

Κανόνες τονισμού (τού μονοτονικού και τού πολυτονικού συστήματος)

ΕΠ45

Περίοδοι ιστορίας τής ελληνικής γλώσσας

ΕΠ47

Ενδεικτικός πίνακας τω ν μορφώ ν αντιπροσώπευσης τω ν ινδοευρωπαϊκών
φθόγγων στην Ελληνική

ΕΠ48

Γλωσσάριο όρων

ΕΠ49

Λεξικό Μ-Ω

799-164 5

Επιλεγμένη Βιβλιογραφία

1646

Είπαν για την ετυμολογία...

1653

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Αξιωθήκαμε να δώσουμε στη δημοσιότητα ένα ακόμη μείζονος σημασίας λεξικογραφικό απόκτημα:
ένα ειδικό «Ετυμολογικό Λ εξικό τής Νέας Ελληνικής. Ιστορία των λέξεων». Θεωρούμε ότι αυτής
τής «ολιστικής» σύλληψης, αυτής τής δομής, αυτής τής πληρότητας, αυτής τής έκτασης, αυτής τής τεκ­
μηρίωσης και -γιατί όχι;- αυτής τής ποιότητας Ετυμολογικό Λεξικό τής Νέας Ελληνικής δεν έχει να πα­
ρουσιάσει ακόμη η ελληνική βιβλιογραφία. Αυτό το -ουσιαστικό- κενό έρχεται να πληρώσει το παρόν
Λεξικό.
Βεβαίως, ήδη στο καθιερωμένο πια έργο μας «Λεξικό τής Νέος Ελληνικής Γλώσσας» (3η έκδοση
2008) δίνουμε ετυμολογικές πληροφορίες για την προέλευση όλων των λέξεων τής Ελληνικής. Ωστό­
σο, σε εκείνο -επειδή προφανώς δεν πρόκειται για ειδικό ετυμολογικό λεξικό- δεν προβαίνουμε σε διεξοδική ετυμολόγηση των λέξεων. Πολύ περισσότερο αυτό ισχύει για άλλα συναφή λεξικά, τα οποία
-όπως εξηγούμε στην Εισαγωγή μας- για τις χιλιάδες των λέξεων που προέρχονται από την αρχαία ή
τη μεσαιωνική περίοδο τής γλώσσας μας περιορίζονται σε απλή αναφορά (ότι πρόκειται για αρχαίας ή
μεσαιωνικής προελεύσεως λέξεις) χωρίς και να τις ετυμολογούν, με το σκεπτικό ότι η ετυμολογία αυτών
των λέξεων είναι έργο των ετυμολογικών λεξικών των αντιστοίχων περιόδων.
Μιλήσαμε για «ολιστική» θεώρηση τής ετυμολογίας που εφαρμόζουμε για πρώτη φορά στο παρόν
Λεξικό. Αυτό σημαίνει ότι ανάλογα με τη λέξη -α ν είναι αρχαίας, μεσαιωνικής, νεότερης ή σύγχρονης
εποχής- δίδονται: α) Η ετυμολογική προέλευση τής λέξης (με αναφορά στην αρχαιότερη μνεία, αν πρό­
κειται για αρχαία λέξη), ήτοι η αρχική μορφή και η αρχική σημασία (αν διαφέρει) τής λέξης, β) Αν είναι
επιστημονικά γνωστή, δίδονται η αρχική απώτατη (επανασυντεθειμένη) ρίζα τής λέξης και τα ομόρριζα
άλλων συγγενών γλωσσών, γ) Δίδονται οι ελληνικές ομόρριζες λέξεις, δ) Αν διαφέρει η σημερινή σημα­
σία, παρακολουθείται -όπου και όσο είναι δυνατόν- η σημασιολογική εξέλιξη τής λέξης σε κύρια στάδιά
της, ε) Γίνεται εκτενής αναφορά στο «ετυμολογικό πεδίο» τής λέξης, δηλ. στα παράγωγα και τα σύνθετα
κάθε λέξης, από όπου και αναδύεται η εκφραστική δύναμη κάθε γλώσσας, στ) Γίνεται πολύπλευρος ετυ­
μολογικός σχολιασμός, που αφορά άλλοτε στην ιστορική εξέλιξη επιλεγμένων εννοιών-σημασιών, άλ­
λοτε σε προβλήματα μορφής τής λέξης, άλλοτε σε ζητήματα ορθογραφίας τής λέξης βάσει τής ετυμολο­
γίας της, άλλοτε στην προβολή ομορρίζων (ελληνικών, αλλά και λέξεων από ξένες συγγενείς γλώσσες)
με αφανή και εκπλήσσουσα ενίοτε σχέση μεταξύ τους, άλλοτε, τέλος, σε διάφορα άλλα θέματα (βλ. και
Η Δομή τού Λεξικού: 5. Σχολιασμένα λήμματα).
Το παρόν Ετυμολογικό Λεξικό, με ευρύτερη έννοια, είναι συγχρόνως και Ιστορία τω ν λέξεω ν τής
Ελληνικής. Δοθέντος δηλ. ότι παρακολουθεί την προέλευση τής μορφής και τής σημασίας και -για αρ­
χαίες ή παλαιότερες λέξεις- τη σημασιολογική εξέλιξη, τις αλληλεπιδράσεις των λέξεων με άλλες, ελλη­
νικές ή ξένες, τη χρονολόγηση τής εμφάνισης (όπου μαρτυρείται ή όπου υπάρχουν πληροφορίες) και,
γενικότερα, δοθέντος ότι ιχνηλατεί τα στάδια που οδήγησαν από την αρχική προέλευση των λέξεων στη
σημερινή τους μορφή και σημασία, αυτομάτως απεικονίζει -όχι εξαντλητικά βεβαίω ς- την ιστορία των
λέξεων και, κατ’ επέκταση, την ιστορία τής ελληνικής γλώσσας όσον αφορά τουλάχιστον στο λεξιλόγιο.
Τέλος, ό,τι αποτελεί «την ταυτότητα» τού παρόντος Ετυμολογικού Λεξικού είναι η διάρθρωσή του σε
δύο άξονες: α) στον ισιορικοσυγκριτικό άξονα- εξετάζουμε την ετυμολογική προέλευση τής λέξης
και τη σχέση της με ομόρριζα άλλων συγγενών γλωσσών, άξονας που τοποθετεί τον λεξιλογικό θησαυ­
ρό τής Ελληνικής στον ευρύτερο εκφραστικό στίβο τής Ευρώπης και τμήματος τής Ανατολής, εκεί όπου
εξικνείται η οικογένεια των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών, και β) στον διαχρονικό-συγχρονικό ά ξο ν α '
εξετάζουμε την ετυμολογική σύνδεση τής λέξης με άλλες ελληνικές λέξεις, με τα ομόρριζα, τα παράγω-

10

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

γα και ία σύνθετα κάθε λέξης, δείχνοντας έτσι την οργάνωση τού λεξιλογικού συστήματος τής Ελληνι­
κής κατά ετυμολογικές οικογένειες. Αυτή η διπλή διάρθρωση ιή ς ετυμολογίας συνιστά στην πράξη
μια ολιστική θεώρηση, που αποτελεί μαζί και πρόταση για την εξέταση τής ετυμολογίας και τη σύνταξη
σύγχρονων ετυμολογικών λεξικών κάθε γλώσσας.

*

*

*

Το μετά χείρας Λεξικό στηρίζεται σε σημαντικό βαθμό, όπως είναι φυσικό, στη δουλειά που έχει γί­
νει για τις ετυμολογικές πληροφορίες τού έργου μας «Λεξικό τής Νέος Ελληνικής Γλώσσας». Εντούτοις,
στη σύλληψη, τη δομή και την εκτέλεση, όπως εξηγήσαμε ήδη, αποτελεί νέο έργο, ειδικό για τη διεξο­
δική ετυμολογία των λέξεων τής ελληνικής γλώσσας με ολιστική θεώρηση. Στην εκπόνηση τού έργου
συμβουλευτήκαμε όλα τα έγκυρα λεξικά που αναφέρουμε στη Βιβλιογραφία μας. Ιδιαίτερα χρήσιμο για
την έρευνά μας υπήρξε το κεφαλαιώδους σημασίας έργο για την μελέτη τής ελληνικής γλώσσας, ο ηλε­
κτρονικός «Θησαυρός τής Ελληνικής Γλώσσας» (Thesaurus Linguae Graecae, γνωστός ως TLG), από
τον οποίον αντλήθηκαν χρήσιμες, ασφαλείς, πλούσιες πληροφορίες για υλικό από τα κείμενα τής αρχαί­
ας, τής ελληνιστικής και τής μεσαιωνικής ελληνικής γλώσσας. Θερμές ευχαριστίες εκφράζονται και από
τη θέση αυτή στους δημιουργούς αυτού τού έργου.
Όπως και στα άλλα Λεξικά μας, ο συγγραφέας τού έργου είχε τη βοήθεια εκλεκτών γλωσσολόγων
συνεργατών του: κατ’ εξοχήν τού γλωσσολόγου Θεόδωρου Μωυσιάδη, διδ. φιλ., ειδικευμένου σε θέμα­
τα επιστημονικής ετυμολογίας, τού οποίου η συμβολή υπήρξε πολύτιμη και σε αυτό το Λεξικό· τού
γλωσσολόγου Γιώργου Τράπαλη, έμπειρου λεξικογράφου και ερευνητή τής επιστημονικής λεξικογραφί­
ας, πολύτιμου αρωγού στα λεξικογραφικά μας έργα· τού γλωσσολόγου Γιώργου Μπάτζιου, που εξελίσ­
σεται σε εξαίρετο επιστήμονα-λεξικογράφο· τής έμπειρης γλωσσολόγου-εκπαιδευτικού Νέλλης Παππά·
τής ειδικευμένης στη λεξικογραφία γλωσσολόγου Μάρως Γαλάνη. Σε όλους αυτούς τους εκλεκτούς
γλωσσολόγους -μαθητές μου στο Πανεπιστήμιο και στη Λεξικογραφία- εκφράζω και από τη θέση αυτή
τις θερμές μου ευχαριστίες, αισθανόμενος περήφανος γι’ αυτούς. Ευχαριστίες οφείλονται στον φιλόλο­
γο Βασίλη Μαλισιόβα, που είχε την ευθύνη τής διόρθωσης των τυπογραφικών δοκιμίων, και στη Μαρία
Χριστοπούλου-Αραούζου, που είχε την ιδιαίτερα λεπτή και δύσκολη τεχνική επεξεργασία τής ύλης τού
Λεξικού.
Τέλος, εκφράζω εγκάρδιες ευχαριστίες στην εξαίρετη επιστήμονα Νάντια Δήμου, σύζυγο τού εκλε­
κτού εκδότη Κώστα Τσιβεριώτη, για τον δημιουργικό συντονισμό και την αποτελεσματικότητά της στη
συγκρότηση και προώθηση τού έργου σε όλα του τα στάδια.

Γ. Μπαμπινιώτης

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Ε Τ Υ Μ Ο Λ Ο Γ ΙΑ ΚΑΙ Π Α Ρ Ε Τ Υ Μ Ο Λ Ο Γ ΙΑ
Ετυμολογία είναι η αναζήτηση «τού ετύμου», τής αληθούς δηλ. προέλευσης μιας λέξης ως προς τη
μορφή και τη σημασία τη ς ανιχνεύοντας τις μεταβολές που έχει υποστεί στο πέρασμα τού χρόνου. Όσο
ισχύει ότι ο άνθρωπος «φύσει τοϋείδένοι ορέγεται», άλλο τόσο φαίνεται να ισχύει και ότι οι ομιλητές μιας
γλώσσας επιθυμούν κατά κανόνα να γνωρίζουν από πού «βγαίνουν» αυτές ή εκείνες οι λέξεις που χρη­
σιμοποιούν στην επικοινωνία τους. Έτσι, όλοι συλλαμβάνουμε τον εαυτό μας να διατυπώνει υποθέσεις
για την προέλευση μιας λέξης που μας κάνει εντύπωση. Αναζητούμε δηλαδή, στην πραγματικότητα, την
αρχική σημασία, την πηγή τής λέξης. Και επειδή αυτό δεν είναι καθόλου εύκολο ακόμη και για τους ε ι­
δικούς, ακούμε να διατυπώνονται παρερμηνείες (στην επιστήμη τις λέμε πορ-ετυμολογίες) για την προ­
έλευση αυτής ή εκείνης τής λέξης. Απλοϊκά τις περισσότερες φορές και δικαιολογημένα (αφού στην
πράξη μπαίνουμε να κολυμπήσουμε στα βαθιά νερά τής γλωσσικής επιστήμης) διατυπώνουμε -ενίο τε
και καθιερώνουμε- εμπειρικές ερμηνείες που αντλούμε συνήθως από μερικά πραγματικά στοιχεία τής
χρήσης και από επανερμηνεία τής ίδιας τής σημασίας μιας λέξης. Έτσι ακούγεται π.χ. ότι το παντελόνι
προέρχεται από το «πάντα λειώνει», η ομπρέλα από το «όμβρε (βροχή) έλα», το άνθρωπος από το «άνω
θρώσκει» (το ον που κοιτάζει επάνω εν αντιθέσει προς τα ζώα)! Το ίδιο συμβαίνει και με άλλες τέτοιες
παρετυμολογίες που όλοι έχουμε κατά καιρούς ακούσει. Συχνά μάλιστα αυτό συμβαίνει και σε σχέση με
ξένες λέξεις που, επειδή ομοηχούν σε κάποιον βαθμό με αντίστοιχες ελληνικές, θεωρούνται και αυτές
παρετυμολογικώς ότι προέρχονται από την Ελληνική, ενώ πρόκειται -κατά κανόνα- για λέξεις που έχουν
απλώς κοινή καταγωγή με την Ελληνική (ανάγονται στην ίδια ρίζα).
Ίσως φανεί προκλητικό, αλλά ισχύει, νομίζω, ότι «το βασίλειο τής παρετυμολογίας» είναι τα χρόνια
τής ελληνικής αρχαιότητας και οι περισσότερες -κραυγαλέες μάλιστα- παρετυμολογίες περιέχονται στον
Κρατύλο τού Πλάτωνος, που φέρει μάλιστα τον τίτλο Περί ονομάτων όρθότητοςΐ Για να συνεχιστούν στα
ετυμολογικά λεξικά των αρχαίων γραμματικών με αποκορύφωμα το ΜέγαΕτυμολογικόν, ατού οποίου τις
ευφάνταστες ετυμολογίες παραπέμπουν ενίοτε και φιλόλογοι, νομίζοντας ότι περιλαμβάνει έγκυρες
πληροφορίες για την προέλευση των αρχαίων λέξεων!
Εύλογη ερώτηση: Είναι δυνατόν ο Πλάτων να παρετυμολογεί; Γιατί συμβαίνει αυτό; Από άγνοια; Πώς
εξηγείται; Η απάντηση είναι σχετικά απλή και συνδέεται με την ονοματοκρατία (τον νομιναλισμό), που ε ί­
ναι η κύρια θέση τού Πλάτωνος για τη σχέση ονομάτων (λέξεων) και πραγμάτων (όντων). Η σχέση αυ­
τή θεωρείται «φύσει», δηλαδή φυσική, εσωτερική, αιτιώδης. Αυτό σημαίνει στην πράξη ότι από τα ονό­
ματα, δηλ. τις λέξεις (τις ιδιότητες, τα χαρακτηριστικά τους, τις πληροφορίες που δίνουν για τα πράγμα­
τα), οδηγούμαστε αιτιακά στη γνώση των ίδιων των πραγμάτων -λόγω τής φυσικής και άμεσης σχέσης,
κατά Πλάτωνα, που συνδέει τα ονόματα με τα πράγματα-, έστω και αν χρειαστούν γλωσσικά άλματα
(προσθήκες, αφαιρέσεις, μετακινήσεις φθόγγων) προκειμένου να συνδεθεί και να «ερμηνευθεί» η προ­
έλευση μιας λέξης. Ο ιδρυτής τής γλωσσικής επιστήμης στην Ελλάδα, ο καθηγητής Γεώργιος Χατζιδάκις,
έχει πει αφ’ ενός μεν ότι δεν υπάρχει δυσκολότερο γλωσσολογικό εγχείρημα από την ετυμολογία των
λέξεων μιας γλώσσας και αφ’ ετέρου ότι οι παλαιοί ετυμολογούσαν και ερμήνευαν χωρίς μέθοδο και
χωρίς περιορισμούς τις λέξεις, έτσι ώστε «τό παν εκ τοϋ παντός ήδύνατο να προέλθρ»!
Χρειάστηκε να φτάσουμε στις αρχές τού 19ου αιώνα, όταν με την ίδρυση τής γλωσσολογίας ως νέ­
ας αυτοτελούς επιστήμης -και μάλιστα στο ξεκίνημά της ως ιστορικοσυγκριτικής επιστήμης- εδραιώθη­
κε αυστηρή μεθοδολογία ερμηνείας των φαινομένων τής γλώσσας, αποκαλύπτοντας τους γλωσσικούς
νόμους (φθογγικούς και γραμματικούς) που διέπουν τις μεταβολές στη γλώσσα. Τότε ήταν που άρχισε

ι

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

12

συστηματικά να ερευνάται η προέλευση των λέξεων στο πλαίσιο τής επανασύνθεσης (αγγλ. reconstruc­
tion) των λεξικών ριζών που συνδέουν τις συγγενείς γλώσσες και τής αναγωγής στην αρχική μορφή των
λέξεων. Σε αυτήν λαμβάνονταν υπ’ όψιν οι γλωσσικοί νόμοι, καθώς και τα συγκριτικά δεδομένα από
γλώσσες τής ίδιας οικογένειας (τής λεγάμενης Ινδοευρωπαϊκής). Έκτοτε αναπτύχθηκε η επιστημονική
ετυμολογία, που απετέλεσε επιστημονικό πεδίο έρευνας όλων των ιστορικοσυγκριτικών γλωσσολόγων.
Στον τομέα αυτόν η ελληνική γλώσσα, λόγω τής παλαιότητας τής γραπτής της παράδοσης και τής συνέ­
χειας στη χρήση της (αρχαία - μεσαιωνική - νέα), απετέλεσε κύρια πηγή τόσο για την ανασύσταση (επανασύνθεση) των λέξεων τής Ελληνικής όσο και για την αναζήτηση τής προέλευσης τής αρχικής μορφής
λέξεων άλλων συγγενών γλωσσών. Μεγάλα ονόματα τής γλωσσολογίας,Έλληνες και ξένοι, συνδέθηκαν
με την επιστημονική ετυμολογική έρευνα. Ενδεικτικά αναφέρουμε από τουςΈλληνες τον Γεώργιο Χατζιδάκι, τον Νικόλαο Ανδριώτη, τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη, τον Γιάννη Ψυχάρη, τον Βασίλειο Φάβη, τον
Γεώργιο Κουρμούλη, τον Αναστάσιο Καραναστάση, τον Δημήτριο Γεωργακά, τον Ιωάννη Καλλέρη, τον
(αυτοδίδακτο) Μένιο Φιλήντα και από τους ξένους τον Pokorny, τον Chantraine, τον Frisk, τον Boisacq,
τον Hoffmann, τον Szemerenyi, για να περιοριστούμε σε μερικά πολύ γνωστά ονόματα.
Έργο τού γλωσσολόγου-ετυμολόγου είναι να ανασυστήσει και άρα να ερμηνεύσει πρώτα την προέ­
λευση τής μορφής (τού τύπου) μιας λέξης και μαζί τής σημασίας της (αν έχει αλλάξει). Είναι επίπονη όσο
και ελκυστική επιστημονική προσπάθεια να ερμηνεύσει κανείς την προέλευση τής μορφής τής λέξης*
αποτελεί περιπλάνηση με σκοπό την αναζήτηση τής ρίζας της μέσα από τις μαρτυρίες ομοειδών λέξεων
από συγγενείς γλώσσες και περνώντας συχνά από τους δύσβατους δρόμους, χαμένους μέσα στον χρό­
νο, των μεταβολών που έχουν επέλθει στη φθογγική σύστασή της ή στη γραμματική της δομή. Σε αυτή
τη δημιουργική περιπλάνηση ο ετυμολόγος δεν πορεύεται αυθαίρετα, χωρίς πυξίδα. Η γλωσσική επιστή­
μη, μέσα από την έρευνα πολλών χρόνων, έχει καθορίσει τη μεθοδολογία επανασύνθεσης και ερμηνεί­
ας τής μορφής και λιγότερο -λόγω τής ρευστότητάς της και των ποικίλων εξωγλωσσικών συνθηκώντής σημασίας των λέξεων. Έτσι ελέγχεται επιστημονικά και η αποδοχή ή μη μιας ετυμολογικής ερμηνεί­
ας. Οπωσδήποτε, στον χώρο τής ετυμολογίας και στο αρχικό στάδιο μιας ετυμολόγησης η δημιουργική
φαντασία και η συνθετική ικανότητα τού μελετητή παίζουν βασικό ρόλο. Γι’ αυτό, δεν είναι ασυνήθιστο
να υπάρχουν για αρκετές λέξεις περισσότερες από μία ετυμολογικές ερμηνείες (προτάσεις), από τις
οποίες ο ετυμολόγος επιλέγει την επιστημονικά πλέον πειστική και αξιόπιστη, ενώ σπανιότερα -σ ε πε­
ριπτώσεις μείζονος αμφισβήτησης για την ετυμολόγηση μιας λέξης ελλείψει στοιχείων- είναι υποχρεω­
μένος να αναφέρει δύο ή και περισσότερες.

Ε Τ Υ Μ Ο Λ Ο Γ ΙΚ Α Λ ΕΞ ΙΚ Α
Ειδικό, δηλ. αμιγώς ετυμολογικό επιστημονικό Λεξικό για την προέλευση των λέξεων τής Νέας Ελ­
ληνικής, έχουμε μόνο το ετυμολογικό Λεξικό τού αείμνηστου καθηγητή τής γλωσσολογίας στο Πανεπι­
στήμιο Θεσσαλονίκης, τού Νικολάου Ανδριώτη (σε 3η μεταθανάτια έκδοση τού 1983). Διαφορετικού
επιστημονικού επιπέδου -και προπάντων ημιτελές (μέχρι και το Π)- είναι το ειδικό ετυμολογικό Λεξικό
τού Κωνσταντίνου Δαγκίτση (1978 - 1984).
Κυρίως έχουμε ερμηνευτικά λεξικά που περιλαμβάνουν και ετυμολογία στηριγμένη σε επιστημονικά
δεδομένα. Τέτοια είναι: α) Το ημιτελές (μέχρι το Δ) Ιστορικόν Λεξικόν τής τε Κοινής και των ιδιωμάτων, το
γνωστό ως Λεξικό τής Ακαδημίας Αθηνών, το πρώτο που καθιέρωσε την επιστημονική ετυμολόγηση των
λέξεων τής Νέας Ελληνικής* β) Το Λεξικό τής Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας τού καθη­
γητή Εμμ. Κριαρά, το οποίο περιέχει ετυμολογία όλων των λημμάτων τού λεξικού (ενώ, αντιθέτως, το
Λεξικό τής Σύγχρονης Ελληνικής Δημοτικής Γλώσσας τού ίδιου περιέχει επιλεγμένες ετυμολογικές νύ­
ξεις)· γ) Το Μείζον Ελληνικό Λεξικό, έκδοσης Τεγόπουλου-Φυτράκη με συντάκτρια τη Μαρία Μανδαλά,
το οποίο περιέχει ετυμολογικές πληροφορίες για όλα τα λήμματα* δ) Το Λεξικό τής Ελληνικής (αρχαίας μεσαιωνικής - νέας) που εμπεριέχεται στην Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάνικα και περιλαμ­
βάνει ετυμολόγηση όλων των λημμάτων με επιστημονική ευθύνη τού γράφοντος* ε) Το Λεξικό τής Νέας
Ελληνικής Γλώσσας τού γράφοντος, που περιλαμβάνει συστηματική επιστημονική ετυμολογία όλων των
λημμάτων τής Νέας Ελληνικής* στ) Το Λεξικό τής Κοινής Νεοελληνικής τού Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη, που περιλαμβάνει επιστημονική ετυμολογία όλων των λημμάτων.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

13

Αυτό που ξεχωρίζει ίο παρόν ειδικό επιστημονικό Λεξικό τής Νέας Ελληνικής από όλα τα άλλα λε­
ξικά είναι ότι περιλαμβάνει έγκυρη, συστηματική, εις βάθος ετυμολόγηση των λέξεων τής Νέας Ελληνι­
κής με κύριο χαρακτηριστικό την πληρότητα. Αυτό σημαίνει ότι, σε αντιδιαστολή ακόμη και προς όλα τα
λεξικά που παρέχουν ετυμολογικές πληροφορίες, στο παρόν Λεξικό ετυμολογούνται συστηματικά και
όσες λέξεις είναι αρχαίας ή μεσαιωνικής προελεύσεως. Ο λόγος είναι προφανής: Προκειμένου για αρχαί­
ες ή μεσαιωνικές λέξεις, ουδείς αναγνώστης (πλην των ειδικών) μπορεί να ανατρέξει στα ειδικά ετυμο­
λογικά λεξικά (τής αρχαίας ή τής μεσαιωνικής), για να βρει από πού προέρχεται μια σύγχρονη νεοελλη­
νική λέξη (και πρόκειται για χιλιάδες...) που είναι αρχαία ή μεσαιωνική. Το ίδιο πράξαμε και στο ερμηνευ­
τικό μας Λεξικό τής Νέας Ελληνικής Γλώσσας, με τη διαφορά ότι σε εκείνο, επειδή δεν είναι ειδικό ετυ­
μολογικό Λεξικό, περιοριστήκαμε σε ορισμένες κύριες πληροφορίες, αφήνοντας για το παρόν ειδικό
ετυμολογικό Λεξικό την εκτενή και πολύπλευρη πληροφόρηση τόσο για την προέλευση όσο και για την
ιστορία των λέξεων, καθώς και για την ομαδοποίησή τους σε ετυμολογικές οικογένειες, στα λεγάμενα
«ετυμολογικά πεδία». Επομένως, στο παρόν ετυμολογικό Λεξικό ο φιλομαθής ή απαιτητικός αναγνώστης
έχει όλες τις πληροφορίες που χρειάζεται για τις λέξεις τής Νέας Ελληνικής, χωρίς να χρειάζεται να ανα­
τρέξει σε άλλα ειδικά -δυσεύρετα και συχνά δυσνόητα για τον μη ειδ ικό- ετυμολογικά λεξικά των παλαιοτέρων περιόδων τής Ελληνικής. Δεν είναι εύκολο δηλ. ο μη ειδικός αναγνώστης να γνωρίζει, να έχει
και να μπορεί να προστρέξει στα ετυμολογικά λεξικά τής Αρχαίας Ελληνικής τού Chantraine, τού Frisk,
τού Boisacq, τού Hoffmann κ.ά. ή έστω να αναζητήσει ετυμολογικές πληροφορίες στα ερμηνευτικά λε­
ξικά τής μεσαιωνικής τού Trapp, τού Κριαρά κ.ά. και, βεβαίως, τού είναι αδύνατο να συμβουλευθεί την
εκτενή επιστημονική βιβλιογραφία, παλαιότερη και νεότερη, που υπάρχει για αυτά τα θέματα.

Ε Τ Υ Μ Ο Λ Ο ΓΙΚ Η ΣΥΓΓΕΝ ΕΙΑ - Ε Τ Υ Μ Ο Λ Ο ΓΙΚ Α ΠΕΔ ΙΑ
Το μεγαλύτερο μέρος τού λεξιλογίου τής Νέας Ελληνικής εμπεριέχεται και ετυμολογείται στο παρόν
Λεξικό με τη μορφή κυρίων ή υποτεταγμένων λημμάτων (εντός τού ετυμολογικού πεδίου τού λήμματος),
χωρίς να περιλαμβάνονται σε αυτό εξεζητημένες ξένες λέξεις που κρίθηκε ότι δεν ενδιαφέρουν ένα ετυ­
μολογικό Λεξικό. Βεβαίως, δεν εμπεριέχονται φράσεις και εκφράσεις πλην αυτών που έχουν ιδιαίτερο
ετυμολογικό ενδιαφέρον. Ωστόσο, όπως ισχύει στα εκτενή συστηματικά ετυμολογικά λεξικά -και αυτό
είναι που τα κάνει ελκυστικά και ενδιαφέροντα-, το λεξιλόγιο τής γλώσσας οργανώνεται διαφορετικά:
αλφαβητικά μεν τα κύρια λήμματα για να τα βρίσκουμε, αλλά κατά ετυμολογική συγγένεια τα ομόρριζα και
κατά ετυμολογικές οικογένειες («ετυμολογικά πεδία») τα παράγωγα και τα σύνθετά τους, υποτεταγμένα
κάτω από κάθε κύριο λήμμα. Έτσι έχουμε εδώ μια εικόνα τής Ελληνικής οργανωμένης κατά την ετυμο­
λογική συγγένεια και κατά ετυμολογικές οικογένειες των λέξεων, που είναι ο πιο πρόσφορος και διδα­
κτικός τρόπος για να αντιληφθεί κανείς τη συνοχή τού λεξιλογικού θησαυρού μιας γλώσσας, καθώς και
τη δύναμη (ή, σε άλλες περιπτώσεις, και την αδυναμία) παραγωγής και σύνθεσης που έχει ο μηχανισμός
αλλά και η παράδοση μιας γλώσσας.
Γενικότερα, λέμε οι γλωσσολόγοι, η γλώσσα, κάθε γλώσσα, για να είναι εκμαθήσιμη και χρησιμοποι­
ήσιμη είναι εγγενώς οργανωμένη ως σύστημα επικοινωνίας σε υποσυστήματα: το λεξιλογικό - το γραμ­
ματικό - το συντακτικό - το χρηστικό / επικοινωνιακό. Το λεξιλογικό, που μάς ενδιαφέρει εδώ, περιλαμ­
βάνει το λεξιλόγιο τής γλώσσας οργανωμένο σε σημασιολογικές οικογένειες (συνωνύμων - αντωνύμων
/ αντιθέτων κ.λπ.) και σε ετυμολογικές οικογένειες (ομορρίζων - παραγώγων - συνθέτων). Όλα τα υπο­
συστήματα αποτελούν σύνολα σχέσεων και συνδέονται τόσο εσωτερικά όσο και μεταξύ τους. Αποτέλε­
σμα: ό,τι λέμε γλώσσα είναι ένα σύνολο στοιχείων και σχέσεων μεταξύ τους (το πρωτοδίδαξε ο Ferdi­
nand de Saussure) και ένα σύστημα κανόνων που τα συνδέει σε όλα τα επίπεδα, έτσι ώστε ο ομιλητής
κάθε γλώσσας να διαθέτει δημιουργικότητα στην παραγωγή και στην πρόσληψη τής γλώσσας (το δίδα­
ξε ο Noam Chomsky). Έτσι μπορεί ο ομιλητής κάθε γλώσσας να μαθαίνει τη γλώσσα του και να ανακα­
λεί τις γλωσσικές πληροφορίες (λέξεις, σημασίες κ.λπ.), ώστε να μπορεί να αξιοποιεί τη γλώσσα στην
πραγματική χρήση της, στην επικοινωνία. Τίποτε στη γλώσσα δεν είναι ασύνδετο. Και ο σύνδεσμος αυ­
τός των στοιχείων τής γλώσσας φαίνεται κατ’ εξοχήν στο λεξιλογικό-ετυμολογικό επίπεδο. Στον τομέα
αυτόν το παρόν ετυμολογικό Λεξικό, όπως είναι σχεδιασμένο και συντεταγμένο, δείχνει ανάγλυφα μέσα
από τα «ετυμολογικά πεδία» τη λεξιλογική - ετυμολογική - σημασιολογική - ορθογραφική διάρθρωση
τής Ελληνικής κατά οικογένειες ομορρίζων - παραγώγων - συνθέτων παράλληλα προς την απεικόνιση

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

14

τής προέλευσης, τής δομής και τής εξέλιξης των λέξεων τής Ελληνικής. Το παρόν ετυμολογικό Λεξικό
(πράγμα που δεν συμβαίνει π.χ. στο Λεξικό τού Ανδριώτη ή σε άλλα ετυμολογικά λεξικά) είναι διαρθρω­
μένο σε δύο άξονες: στον άξονα τής ετυμολογικής προέλευσης τής λέξης και τής σχέσης της με λέξεις
άλλων συγγενών γλωσσών (ιστορικοσυγκριτική θεώρηση) και στον άξονα τής ετυμολογικής σύνδεσης
τής λέξης με ομόρριζα, παράγωγα και σύνθετα μέσα στην ίδια την ελληνική γλώσσα (διαχρονική κοι συγ­
χρονική θεώρηση). Αυτή η διπλή διάρθρωση δίνει στο μετά χείρας Λεξικό ιδιαίτερο χαρακτήρα και, κυ­
ρίως, δίνει μια διάσταση τής Ελληνικής που μπορεί να αξιοποιηθεί δημιουργικά στη διδασκαλία της.
Στη δημιουργική θέαση τής ετυμολογίας, στην εξερεύνηση εννοώ των φανερών αλλά και των αφα­
νών αρμών που συνδέουν μεταξύ τους ετυμολογικά, δηλ. στο ξεκίνημα τής πρώτης εμφάνισης και τής
βασικής τους σημασίας, τις λέξεις τής ίδιας γλώσσας αλλά και συγγενών γλωσσών, ο αναγνώστης έκ­
πληκτος παρακολουθεί σε κάθε σχεδόν λήμμα αλλά και σε ειδικά Σχόλια το εννοιολογικό-σημασιολογικό
νήμα που συνδέει λέξεις, όπως: βίος - ζωή - υγιής, γελώ - γαλήνη - γλήνη αλλά και αγγλ. clean και γερμ.
klein, έδεσμα - δόντι - οδύνη - ωδίνες αλλά και αγγλ. eat και γερμ. essen και ισπαν. comer, έπομαι - οπα­
δός και γαλλ. su/Vre, αγγλ. second, γαλλ. societe, αγγλ. society, έχω - έξη - σχέση - σχεδόν - σχήμα - εξής
- οχυρός, άφιξη - εφικτός - ικανός - ικέτης - καθήκον - προίκα, κείμαι - κοίτη - κοιτώνας - κοιτάζω κοιμούμαι - κειμήλιο αλλά και αγγλ. city, civil, κύηση - κύμο - κύρος - κύριος - έγκυος - κοίλος, αλλά και
αγγλ. cave. Αυτή είναι η «μαγεία» τής ετυμολογίας, που είναι στην πραγματικότητα η αποκάλυψη των εννοιολογικών σχέσεων και μεταβολών που πηγάζουν από τις επικοινωνιακές ανάγκες αλλά και τις αντι­
λήψεις, τη νοοτροπία και τη ζωή των ανθρώπων οι οποίοι συνθέτουν τον γλωσσικό πολιτισμό κάθε χώ­
ρας.
Η ανάδειξη όμως τής συγχρονικής όσο και τής διαχρονικής ετυμολογικής δύναμης μιας λέξης γίνε­
ται μέσα από τη συγκρότηση τού ετυμολογικού πεδίου τής λέξης, στο οποίο δώσαμε ιδιαίτερη έμφαση.
Όλος ο εκφραστικός πλούτος αλλά και η σημασιολογική διάχυση μιας λέξης φαίνονται ακριβώς μέσα
από τα παράγωγα και τα σύνθετα μιας λέξης. Θελήσαμε, λοιπόν, με τρόπο συστηματικό να δείξουμε αυ­
τή την ομαδοποίηση (οργάνωση) των λεξιλογικών συστατικών τής γλώσσας. Εδώ πρέπει να αναφέρου­
με δύο σημαντικές πληροφορίες: Πρώτον, ότι η σύνταξη λεξικών στο ξεκίνημά της κατέταξε τις λέξεις
όχι αλφαβητικά αλλά κατά ετυμολογικά πεδία («ετυμολογικές οικογένειες»), γεγονός που δείχνει πόση
σημασία έδιναν οι πρώτοι λεξικογράφοι στην ετυμολογική συγγένεια των λέξεων. Δεύτερον, ότι τα με­
γάλα έγκυρα ετυμολογικά λεξικά τής αρχαίας Ελληνικής, τού Frisk και τού Chantraine (βλ. βιβλιογραφία),
συγκροτούν τον λεξιλογικό θησαυρό που ετυμολογούν κατά ετυμολογικά πεδία. Στο παρόν Λεξικό προ­
σπαθήσαμε να δώσουμε τα ετυμολογικά πεδία, διατηρώντας συγχρόνως την αλφαβητική σειρά. Αντί
δηλ. να συσσωρεύσουμε τα πάντα σε ένα λήμμα, πράγμα που θα το καθιστούσε δυσανάγνωστο και ίσως
δυσνόητο, προτιμήσαμε στο άμεσο ετυμολογικό τμήμα (ακριβώς κάτω από το λήμμα) να αναφέρουμε
όλα τα ομόρριζα, εν συνεχεία δε υπό τον τίτλο «ετυμολογικό πεδίο» να συγκεντρώσουμε τα παράγωγα
και τα σύνθετα. Λέξεις σημαντικές τής ίδιας οικογένειας, δηλ. σημαντικά ομόρριζα, παράγωγα ή σύνθε­
τα, για να μην παραβλεφθούν, τα πραγματευόμαστε χωριστά στην αλφαβητική τους θέση και τα συνδέ­
ουμε με παραπομπές.

ΙΣ Τ Ο Ρ ΙΑ Τ Η Σ Λ Ε Ξ Η Σ
Όπως θα αντιληφθεί ο αναγνώστης, το παρόν ετυμολογικό Λεξικό δεν είναι απλή ξηρή πληροφόρη­
ση για την προέλευση των λέξεων. Δεν είναι απλή ανίχνευση και αναγωγή στην πρωτογενή μορφή τής
λέξης. Είναι -όπου προσφέρεται η λέξη- ένα «σκάψιμο», μια διερεύνηση σε ό,τι υπάρχει γύρω από την
προέλευση τής λέξης και ό,τι φωτίζει τη μορφή και τη σημασία της. Είναι, τρόπον τινά, η ανίχνευση τής
ιστορίας τής λέξης. Έτσι ανατρέχουμε -εφόσον πρόκειται για λέξη που προέρχεται από την αρχαία φάση
τής γλώσσας μας- στην παλαιότερη μνεία χρήσης τής λέξης ή σε μία από τις παλαιότερες, όταν οι μαρ­
τυρίες είναι πολλές από την ίδια χρονική περίοδο, και αυτό με παράδειγμα όπου χρειάζεται και, κατά κα­
νόνα, με ποροπομπή. Δοθέντος δε ότι οι αρχαίας προελεύσεως νεοελληνικές λέξεις είναι πάμπολλες, η
αρχαία ή αρχαιότερη σωζόμενη μνεία είναι, όπως καταλαβαίνουμε, πολύτιμη. Είναι οιονεί η «ληξιαρχική
πράξη» εμφανίσεως μιας λέξης! Φυσικά, αυτό όσο το επιτρέπουν οι μαρτυρίες των σωζομένων κειμέ­
νων. Να σημειώσουμε επ' ευκαιρία ότι για τις νεότερες λόγιος προέλευσης λέξεις -όπω ς δεν θα το πε-

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

15

ρίμενε κανείς- ία πράγματα είναι δυσκολότερα. Κύρια πηγή μας είναι εξ ανάγκης το πολύτιμο λεξικογραφικό έργο τού Στέφανου Κουμανούδη (Συναγωγή νέων λέξεων υπό των λογίων πλοσθεισών οπό της
Αλώσεως μέχρι των καθ' ημάς χρόνων, 1900), στο οποίο αναφέρεται χρονολογικά σε ποιο δημοσίευμα
(βιβλίο, εφημερίδα κ.λπ.) μπόρεσε να βρει ο Κουμανούδης ότι μαρτυρείται ή πλάσθηκε για πρώτη φορά
μια λόγια λέξη. Στις περιπτώσεις αυτές, είναι αυτονόητο ότι δεν είμαστε πάντοτε βέβαιοι -ελλείψει μιας
σύγχρονης συστηματικής ηλεκτρονικής καταγραφής όλης της γραπτής μας παράδοσης που υπάρχει για
άλλες γλώσσες- ότι η αναφορά τού Κουμανούδη είναι και η πρώτη μνεία τής λέξης. Οπωσδήποτε, πρό­
κειται για πολύ χρήσιμη πληροφορία σχετικά με την ιστορική εμφάνιση τής λέξης, όσο δεν αναιρείται από
άλλες μαρτυρίες, την οποία δεν μπορούμε να μην αξιοποιήσουμε.
Όπου επιτρέπουν τα δεδομένα και επιβάλλει η «επικοινωνιακή βαρύτητα» τής λέξης, επιδιώξαμε και
μια πιο αναλυτική εξιστόρηση τής σημασίας, τής εννοιολογικής κυρίως πορείας τής λέξης. Σε αυτή την
πορεία η εξεύρεση απρόσμενων σχέσεων και εξελίξεων τής λέξης υπήρξε αληθινά αποκαλυπτική και
αντισταθμιστική τού κόπου και τού χρόνου που απαιτεί μια τέτοια έρευνα.

ΙΣΤΟ Ρ ΙΑ Τ Η Σ ΓΛ Ω ΣΣΑ Σ
Από τον συνολικό τρόπο («ολιστικό») με τον οποίο πραγματευόμαστε τις λέξεις στο παρόν Λεξικό ε ί­
ναι φανερό ότι ο αναγνώστης δεν έχει απλώς πληροφορίες για την προέλευση τής μορφής και τής ση­
μασίας κάθε νεοελληνικής λέξης, αλλά έχει συγχρόνως και μια εναργή εικόνα τής εξέλιξης τής ελληνικής
γλώσσας, ιδωμένης μέσα από τον λεξιλογικό της θησαυρό με συγκεκριμένα παραδείγματα χωρίς υπεργενικεύσεις και ρητορείες. Έχουμε δηλ. απτή την ιστορία τής ελληνικής γλώσσας, από πού προέρχονται
και πώς διαμορφώθηκαν οι λέξεις τής σύγχρονης Ελληνικής. Εδώ είναι που ο συντάκτης ενός ετυμολο­
γικού λεξικού όσο και ο αναγνώστης ενός τέτοιου λεξικού διαπιστώνουν στην πράξη ότι ο μεγαλύτερος
αριθμός λέξεων τής Νέας Ελληνικής προέρχεται κυρίως από την Αρχαία (μέσω τής Ελληνιστικής Κοινής)
αλλά και από τη Μεσαιωνική Ελληνική, ενώ ένας άλλος αριθμός λέξεων, αρκετά περιορισμένος (αντίθε­
τα προς ό,τι συνήθως λέγεται), είναι προϊόν δανεισμού από άλλες γλώσσες. Βοηθάει δε, νομίζουμε, να
πληροφορείται ο αναγνώστης -όπως συμβαίνει στο παρόν Λ εξικό- από πού προέρχονται οι ίδιες οι αρ­
χαίες ή μεσαιωνικές ελληνικές λέξεις, για να έχει άμεση και πλήρη εικόνα αυτής τής πλευράς τής ιστο­
ρίας τής γλώσσας μας.

Ε Τ Υ Μ Ο Λ Ο Γ ΙΚ Η Ο Ρ Θ Ο ΓΡ Α Φ ΙΑ
Μιλώντας για ιστορία τής γλώσσας, ας αναφερθούμε και στο συναφές θέμα που εγγενώς απασχο­
λεί κάθε ετυμολογικό Λεξικό, το θέμα τής «ιστορικής», για την ακρίβεια «ετυμολογικής», ορθογραφίας.
Είναι αυτονόητο θέμα επιστημονικής συνέπειας και, ως εκ τούτου, δεσμευτικό για τον συντάκτη ενός
ετυμολογικού λεξικού ότι, ανασυνθέτοντας την αληθινή (αυτό σημαίνει «έτυμον») προέλευση μιας λέξης,
οφείλει να δώσει και την αληθινή εικόνα τής λέξης, όπως αναδύεται από την ετυμολογία της. Γιατί, όταν
ανασυνθέτουμε από τα γλωσσικά δεδομένα με αυστηρή επιστημονική μέθοδο και με πειστικό τρόπο την
προέλευση μιας λέξης, αυτομάτως έχουμε και την πραγματική εικόνα τής δημιουργίας τής λέξης, την
ηχητική της εικόνα και, κατ’ επέκταση, την αληθινή ορθογραφική της μορφή. Αν η Πολιτεία με τα όργα­
νά της (τους σχεδιαστές τής διδασκαλίας τής γλώσσας στο σχολείο), μετά από έρευνα και συζήτηση με
τους ειδικούς, κρίνει ότι πρέπει να εφαρμόσει ορισμένες ορθογραφικές οπλουστεύοεις (πράγμα που θα
είχε νόημα κυρίως στον τομέα τής ορθογράφησης των γραμματικών καταλήξεων, οι οποίες από τη φ ύ­
ση τους έχουν υψηλή συχνότητα), αυτό είναι δικό της δικαίωμα και αρμοδιότητα. Οι γλωσσολόγοι πρέ­
πει να δείχνουν την πραγματική εικόνα τής λέξης και να βοηθούν με την έρευνά τους να αποφεύγονται
ορθογραφικές αλλοιώσεις τής γραπτής απεικόνισης τής λέξης, οι οποίες δεν νομιμοποιούνται, αν συμ­
βεί να υπάρχει μια ορθογράφησή της στηριγμένη σε παλαιότερα ετυμολογικά δεδομένα, εφόσον η νεό­
τερη επιστημονική έρευνα τα αναθεωρεί ως αναξιόπιστα ή εσφαλμένα. Ας μην ξεχνάμε ότι άλλη ορθο­
γραφική απεικόνιση τής λέξης σημαίνει και άλλη «ταυτότητα καταγωγής» τής λέξης. Το ζήτημα, τελικά,
είναι κατά πόσον επιτρέπεται να αγνοούμε ή να παραμορφώνουμε συνειδητά την πραγματική εικόνα
μιας λέξης εν ονόματι τής χρηστικής αρχής τής απλοποίησης. Διαφορετικό, βεβαίως, είναι το θέμα λέξε-

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

16

ων που η ετυμολογία τους αμφισβητείται και που για την ίδια λέξη συμβαίνει να υπάρχουν δύο τουλά­
χιστον ισοβαρείς ετυμολογίες. Στην περίπτωση αυτή, βεβαίως, η απλούστερη γραφή είναι λογικά προτι­
μότερη.

Ε Τ Υ Μ Ο Λ Ο Γ ΙΚ Α Σ Χ Ο Λ ΙΑ - Ε Τ Υ Μ Ο Λ Ο ΓΙΚ Ο Ι Π ΙΝ Α Κ ΕΣ
Ένα ετυμολογικό Λεξικό που εξ ορισμού απεικονίζει την περιπέτεια των λέξεων μιας γλώσσας -γ ια ­
τί κάθε γλώσσας οι λέξεις περνούν διάφορα στάδια μεταβολών, για να ανταποκριθούν στις ανάγκες των
ομιλητών και στην εξέλιξη τού πολιτισμού το υς- πρέπει, πέρα από την έγκυρη πληροφορία, να προσελ­
κύει τον αναγνώστη να το διαβάσει και να μπορεί εύκολα να το κατανοήσει. Η αγωνία να ξεπεραστεί ο
σκόπελος τής ανιαρής ή δυσνόητης πληροφορίας και να αφυπνιστεί το ενδιαφέρον τού αναγνώστη για
τη δυναμική τής εξέλιξης των λέξεων, ανάλογη προς τη δυναμική τού πνεύματος, τού πολιτισμού και τού
βίου των ανθρώπων που απεικονίζει η ετυμολογία των λέξεων μιας γλώσσας, μάς οδήγησε αφ' ενός
στη νέα (για ετυμολογικά λεξικά) διάρθρωση τού παρόντος Λεξικού και αφ' ετέρου στον εμπλουτισμό
του με πλήθος ποικίλων Σχολίων, έτσι που και αυτό το Λεξικό μας να διαβάζεται και να μην αποτελεί
απλώς βιβλίο αναφοράς και ευκαιριακής αναζήτησης πληροφοριών. Φιλοδοξούμε, ας μας επιτραπεί, το
ετυμολογικό αυτό Λεξικό να αποτελεί δημιουργικό ανάγνωσμα για την περιπέτεια των λέξεων τής γλώσ­
σας μας.
Στον ίδιο σκοπό αποβλέπουν και οι (ένθετοι) ετυμολογικοί Πίνακες με συγκεντρωτικές πληροφορί­
ες για την προέλευση ορισμένων κατηγοριών λέξεων. Εκεί διαπιστώνεται ότι, παρά τα περί τού αντιθέ­
του λεγάμενα, ο αριθμός των ξένων λέξεων (δανείων) στην Ελληνική είναι περιορισμένος, ενώ ιδιαίτε­
ρο ενδιαφέρον (για την ιστορία τής Ελληνικής και όχι μόνον) έχει και η συγκέντρωση των αντιδάνειων,
λέξεων που από την Ελληνική πέρασαν σε ξένη γλώσσα, για να ξαναγυρίσουν πάλι στα Ελληνικά με την
ίδια ή άλλη σημασία. Ότι ο εποπτικός χαρακτήρας των Πινάκων εξυπηρετεί και σκοπούς διδακτικούς ε ί­
ναι φανερό, αλλά εξίσου βέβαιο είναι ότι θα τονώσει το ενδιαφέρον των αναγνωστών τού Λεξικού, ιδ ί­
ως των πιο απαιτητικών.

ΓΛ Ω ΣΣ Α Ρ ΙΟ ΓΛ Ω Σ Σ Ο Λ Ο Γ ΙΚ Ω Ν Ο ΡΩ Ν - Β ΙΒ Λ ΙΟ ΓΡ Α Φ ΙΑ
Στο ένθετο τμήμα τού Λεξικού παρατίθεται Γλωσσάριο των γλωσσολογικών/επιστημόνικών όρων
που χρησιμοποιούνται στο Λεξικό, ενώ στο τέλος του καταχωρίζεται επιλεγμένη Βιβλιογραφία. Τα δύο
αυτά απαραίτητα συμπληρώματα τού Λεξικού δεν διευκολύνουν απλώς την κατανόηση (το Γλωσσάριο)
και δεν παρέχουν απλώς τη δυνατότητα εμπλουτισμού των ετυμολογικών γνώσεων (η Βιβλιογραφία).
Δηλώνουν με τον τρόπο τους ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό τής ταυτότητας αυτού τού Λεξικού: ότι
πρόκειται για ένα έγκυρο επιστημονικό έργο, στο οποίο με συστηματική, λεπτομερή εξέταση και κριτική
θεώρηση, βάσει των αρχών τής επιστημονικής ετυμολογίας και των μεθόδων τής ιστορικοσυγκριτικής
γλωσσολογίας, έχουμε συλλέξει, μελετήσει, κρίνει και αξιολογήσει τις ετυμολογίες που έχουν μέχρι σή­
μερα προταθεί, έχουμε υιοθετήσει, τροποποιήσει ή απορρίψει προταθείσες ετυμολογίες και, βεβαίως,
έχουμε προσθέσει πλήθος νέων ετυμολογιών και ετυμολογικών συμπληρώσεων, καθώς και βελτιώσεις
και τεκμηριώσεις που αποτελούν δικές μας πρωτότυπες συμβολές.
Όπως οι λέξεις μιας γλώσσας «είναι παιδιά πολλών ανθρώπων», κατά τη γνωστή ρήση τού Σεφέρη,
έτσι και οι ετυμολογίες των λέξεων είναι παιδιά πολλών μελετητών, γνωστών και αγνώστων, ειδικών ή
γενικότερης φιλολογικής κατάρτισης, γλωσσολόγων και λεξικογράφων, μελετητών τής ιστορίας τής
γλώσσας και τής ιστορικοσυγκριτικής γλωσσολογίας γενικότερα, που με την προσοχή και την υπευθυ­
νότητα που αρμόζει σε τέτοια λεπτά διανοητικά έργα αξιοποιήσαμε κατά το δυνατόν. Ιδιαίτερη προσφο­
ρά μας στην ετυμολόγηση των λέξεων αποτελούν η κριτική αποτίμηση και η επιστημόνική-γλωσσολογική
τεκμηρίωση των ετυμολογουμένων.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

17

Μ ΙΑ ΝΕΑ Π ΡΟ ΤΑ ΣΗ ΕΤ Υ Μ Ο Λ Ο ΓΙΚ Ο Υ ΛΕΞΙΚ Ο Υ
Το παρόν Λεξικό δεν θα ήταν δυνατόν να συνταχθεί σε ορατό χρόνο, αν ξεκινούσαμε το εξαιρετικά
δύσκολο έργο τής ετυμολόγησης όλων των λέξεων τής Νέας Ελληνικής χωρίς προηγούμενη εργασία
μας σε αυτόν τον χώρο. Έτσι, η σύνταξη τού παρόντος Ετυμολογικού Λεξικού στηρίχθηκε εν πολλοίς
στην ετυμολόγηση των λέξεων που περιλαμβάνεται στο έργο μας Λεξικό τής Νέας Ελληνικής Γλώσσας
(3η έκδοση 2008). Ωστόσο, αποτελεί στο σύνολό του νέο έργο με εξαντλητική θεώρηση και (όπου χρει­
αζόταν) αναθεώρηση των προηγούμενων ετυμολογιών, με γενναίο εμπλουτισμό, με νέα διάρθρωση, με
εκτενή τεκμηρίωση και, κυρίως, με τον σύνθετο και ολιστικό χαρακτήρα ενός ετυμολογικού λεξικού, το
οποίο νομίζουμε ότι αποτελεί νέα σύλληψη και πρόταση ετυμολογικού λεξικού.

Γ. Μπαμπινιώτης

Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ
1.

ΤΑ Λ Η Μ Μ Α Τ Α

Το Ετυμολογικό Λεξικό περιέχει ολόκληρο το βασικό λεξιλόγιο τής Νέας Ελληνικής. Κάθε λέξη τού
λεξικού, ό,τι ονομάζεται λήμμα, είναι διαρθρωμένη έτσι ώστε να γίνεται φανερή η σύνδεσή της με λέξεις
τής ίδιας ετυμολογικής οικογένειας (οι οποίες κατά κανόνα αποτελούν χωριστά λήμματα, π.χ. λεχώνα,
λέσχη, λόχμη, λόχος) και με τα άμεσα παράγωγα ή σύνθετά της (τα οποία κατά κανόνα καταχωρίζονται
στο ετυμολογικό πεδίο, π.χ. λίπος: λιπαίνω, λίπανση, λιπαντής, λιπαντικός, λιπίδιο, λιπαρός, λίπωμα - λιποαναρρόφηση, λιπο-διάλυση, λιπο-κύτταρο κ.ά.). Υπάρχουν χωριστά λήμματα για τα κυριότερα γραμματι­
κά και λεξικά προθέματα (π.χ. α- στερητικό, έ- συλλαβική αύξηση, ημι- λεξικό πρόθεμα, αλεξι- λεξικό
πρόθεμα), καθώς επίσης για τα παραγωγικά τέρματα και τα λεξικά επιθήματα (π.χ. -ανός, -ικός, -ένιος,
-ώδης, -ώ ν -ούσα -όν), εκτός από εκείνα που εντάσσονται στο ετυμολογικό πεδίο τής λέξης από την
οποία προέρχονται (π.χ. τα λεξικά επιθήματα -λέγω, -λόγος είναι εντεταγμένα στο λήμμα λέγω). Ενώ κα­
τά κανόνα δεν λημματογραφούνται κύρια ονόματα ή τοπωνύμια, έχουν εξαιρεθεί μερικές περιπτώσεις
κατά τις οποίες το κύριο όνομα έχει ιδιαίτερη βαρύτητα και έχει δώσει πολλά παράγωγα και σύνθετα
(π.χ. Ελλάδα, Αθηνά, Γιλλία, Κρήτη, Κύπρος). Επίσης, δεν ετυμολογούνται στερεότυπες φράσεις εκτός
ορισμένων εξαιρετικών περιπτώσεων (π.χ. μέτρον άριστον στο λ. μέτρο).

2.

Η Τ Ε Κ Μ Η Ρ ΙΩ Σ Η

Η τεκμηρίωση τής ετυμολογικής προέλευσης αποτελεί έναν από τους δυσκολότερους και πλέον
εξειδικευμένους τομείς στην ιστορική γλωσσολογία. Σε αυτό το λεξικό έχουν ληφθεί υπ' όψιν στον με­
γαλύτερο δυνατό βαθμό όλες οι διατυπωμένες ετυμολογικές προτάσεις από τα λεξικογραφικά έργα και
από την επιστημονική βιβλιογραφία (ελληνική και ξένη). Οι λέξεις για τις οποίες δεν υπάρχει ασφαλής
ετυμολογική αναγωγή περιέχουν πάντοτε κάποια διατύπωση που το δηλώνει· αναφέρεται ρητά ότι η
προέλευση είναι πιθονή, αβέβαιη ή άγνωστη. Σε ορισμένες δύσκολες περιπτώσεις δεν είναι ασυνήθιστο
να καταχωρίζονται δύο ή και περισσότερες ετυμολογικές προτάσεις, ο αναγνώστης πρέπει όμως να έχει
υπ' όψιν του ότι οι εν λόγω εκδοχές δεν μπορούν να είναι όλες σωστές και ότι ενδεχομένως νέα στοι­
χεία ή καλύτερα επιχειρήματα θα ευνοήσουν τελικά μόνο μία πρόταση.
Αν και έχουμε συμβουλευτεί την εγκυρότερη βιβλιογραφία, αποφύγαμε (όπως συμβαίνει σε όλα τα
αντίστοιχα λεξικά) να σημειώσουμε ποιος επιστήμονας έχει υιοθετήσει συγκεκριμένη ετυμολογική πρό­
ταση, πράγμα που θα επέβαλλε σχεδόν για κάθε λέξη παραπομπή σε επιστημονικά βιβλία, μελέτες, άρ­
θρα κ.λπ., και αυτό θα επιβάρυνε το λεξικό, καθιστώντας το δύσχρηστο ή και απωθητικό για τον μέσο
αναγνώστη.

3.

Η ΧΡΟ ΝΟ ΛΟΓΗΣΗ
Βασική πληροφορία στην ιστορία των λέξεων είναι η αξιόπιστη χρονική τοποθέτηση τής παρουσίας

τους στη γλώσσα. Χρησιμοποιήθηκαν όλες οι διαθέσιμες λεξικογραφικές πηγές, προκειμένου να εξακρι­
βωθεί η παλαιότερη εμφάνιση κάθε λέξης στην Ελληνική. Τον ρόλο αυτόν επιτελούν οι χαρακτηρισμοί
αρχαίο, ελληνιστικό, μεσαιωνικό, λόγιο, οι οποίοι προηγούνται (συντομογραφημένοι) κάθε λήμματος,
ακόμη και όσων καταχωρίζονται στο ετυμολογικό πεδίο. Όταν απουσιάζει οποιαδήποτε τέτοια ένδειξη,
τότε η λέξη είναι νεοελληνική, γεγονός που δεν χρειάζεται ιδιαίτερη ένδειξη σε ένα νεοελληνικό λεξικό
όπως το παρόν.
Οι προαναφερθείσες ενδείξεις έχουν το ακόλουθο περιεχόμενο:
α) Αρχαίο: Από την αρχαιότητα ώς τον 4ο αιώνα π.Χ. (συμβατικά ώς και τον Αριστοτέλη). Στις αρ-

Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ

19

χαίες λέξεις ο αναγνώστης θα βρει, όπου υπάρχουν πηγές, τον αντίστοιχο τύπο από τη Μυκηναϊκή, που
αποτελεί την πρωιμότερη μαρτυρημένη μορφή τής ελληνικής γλώσσας έως τις γραπτές πηγές σε αλφα­
βητική γραφή. Ας σημειωθεί επ' ευκαιρία ότι έχει καθιερωθεί στην επιστημονική βιβλιογραφία να μετα­
γράφονται τα μυκηναϊκά συλλαβογράμματα φωνητικώς με λατινικούς χαρακτήρες και αυτό ακολουθή­
θηκε στο παρόν λεξικό· ωστόσο, δίδεται κατά κανόνα παραπλεύρως ο ίδιος τύπος στην αλφαβητική Ελ­
ληνική (π.χ. μυκ. re-u-ko: λευκός- mu-jo-m e-no: μυομένω, δοτ. ενικού μετοχής).
β) Ελληνιστικό: Από το τέλος τού 4ου αιώνα π.Χ. ώς και τον 6ο αιώνα μ.Χ. (συμβατικά ώς και τον
Ιουστινιανό). Σε μερικές περιπτώσεις, όταν χρειάστηκε να αναφερθούμε πιο συγκεκριμένα σε λέξη ή ση­
μασία τού 5ου ή 6ου αιώνα, έχουμε χρησιμοποιήσει επίσης την ειδικότερη ένδειξη όψιμο ελληνιστι­
κό.
γ) Μεσαιωνικό: Από τον 7ο αιώνα μ.Χ. ώς το 1669 (πτώση τού Χάνδακα -Ηρακλείου Κρήτης-·
συμβατικό όριο λήξεως τής μεσαιωνικής γραμματείας). Περιλαμβάνει τόσο τη λόγια όσο και τη δημώδη
γραμματεία.
δ) Λόγιο: Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στους λόγιους νεολογισμούς. Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί
να πρόκειται για επαναφορά αρχαίων λέξεων με νέα σημασία (π.χ. πολιτισμός; ταχυδρόμος, υπουργός),
πράγμα που σημειώνεται στο λήμμα. Ωστόσο, οι περισσότερες λόγιες λέξεις πλάστηκαν για να καλύψουν
νέες ανάγκες και συχνά αποδίδουν ξένους όρους, ελληνογενείς και μη. Με τη βοήθεια των διαθέσιμων
πηγών καταβλήθηκε προσπάθεια να προσδιοριστεί, κατά το δυνατόν, η παλαιότερη γνωστή μαρτυρία
αυτών των λέξεων· μπορεί, όμως, να αποδειχθεί με την εξέλιξη τής έρευνας ότι ορισμένοι τύποι (που
έχουν χρονολογηθεί με βάση τη Συναγωγή Νέων Λέξεων τού Στεφ. Κουμανούδη) είναι ακόμη παλαιότεροι. Ο χρονικός προσδιορισμός των νεολογισμών δίδεται δίπλα στον χαρακτηρισμό λόγιο εντός ορθο­
γωνίων αγκυλών (π.χ. πλοίαρχος, λόγ. [1836]). Ας σημειωθεί επίσης ότι ο χαρακτηρισμός λόγιο αφορά
στην προέλευση μιας λέξεως και όχι κατ’ ανάγκη στη χρήση της από τους σημερινούς ομιλητές.
Αρχαία μνεία: Στις λέξεις που χαρακτηρίζονται αρχαίες δίδεται συνήθως αμέσως μετά τον λεξικό
τύπο ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από κείμενο τής Αρχαιότητας, το οποίο εμφανίζει τον εν λόγω τύ ­
πο σε μία από τις αρχαιότερες σωζόμενες γραπτές χρήσεις του. Η πληροφορία αυτή τίθεται εντός ορ­
θογωνίων αγκυλών και αναφέρει τον αιώνα στον οποίο ήδη εμφανίζεται η λέξη, ενώ τις περισσότερες
φορές μνημονεύεται ο συγγραφέας, καθώς και το κείμενο από το οποίο έχει ληφθεί το σχετικό παράθε­
μα (π.χ. αρχ. μέτρον [ήδη ομηρικό, Όδ. δ 668: πρϊν ήβης μέτρον ίκέσθαι]- αρχ. περιφρονώ (-έω) [ήδη τον
5ο αι. π.Χ., πβ. Θουκ. Ίστ. 1.25.4: ...]). Η ένδειξη τού αιώνα είναι συμβατική και ακολουθεί τη χρονολό­
γηση των συγγραφέων σύμφωνα με το σύστημα του Thesaurus Linguae Graecae (τόσο ως προς την έκ­
δοση όσο και ως προς την παραπομπή), κατά το οποίο οι συγγραφείς ταξινομούνται με κριτήριο το πό­
τε έγραψαν το πρώτο τους έργο. Όταν η λέξη απαντά τον ίδιο αιώνα σε πολλούς συγγραφείς, αναφέρεται συνήθως ο σημαντικότερος (π.χ. [ήδη τον 5ο αι. π.Χ. στον Ηρόδοτο]). Πρέπει, τέλος, να τονιστεί ότι
η αρχαιότερη μνεία που παρατίθεται εδώ δεν εμφανίζει κατ’ ανάγκην την αρχική σημασία τής λέξης.

4.

Η Δ Ο Μ Η ΤΟ Υ Λ Η Μ Μ Α Τ Ο Σ
Το λήμμα τού λεξικού έχει συνταχθεί με την ακόλουθη διάρθρωση:
1. Ερμήνευμα. Δίδεται ως πρώτη πληροφορία, όπου κρίθηκε αναγκαίο.
2. Μορφολογικό τμήμα: Προηγείται η συντομογραφία ΕΤΥΜ., εκτός αν απουσιάζουν όλα τα άλλα πε­
δία.
3. Σημοσιολογικό τμήμα: Προηγείται η συντομογραφία ΣΗΜΑΣ.
4. Ετυμολογικό πεδίο: Προηγείται η συντομογραφία ΕΤΥΜ. ΠΕΔΙΟ.
5. Σχόλιο: Σκιασμένο κείμενο με τίτλο κατηγορίας σχολίου και θέμα.
Μόνο το πεδίο 2 είναι απαραίτητο σε κάθε λήμμα. Λέξεις χωρίς εκτενή ετυμολογική ιστορία και χω­

ρίς παράγωγα ή σύνθετα κατά κανόνα έχουν μόνο μορφολογικό τμήμα.

Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ

20

4 .1 .

Ε Ρ Μ Η Ν Ε Υ Μ Α (σ ύντομη σ ημασ ιολογική π ληροφ ορία)

Σε μερικά λιγότερο γνωστά στη σημασία τους λήμματα δίδεται σύντομη εξήγηση εντός εισαγωγικών
δίπλα στην κεφαλή τού λήμματος. Το ερμήνευμα συνήθως περιορίζεται σε ένα ή δύο συνώνυμα, σπανι­
ότερα δε σε πολύ σύντομο ορισμό (π.χ. μηλωτή «προβιά», ωδίνες «επώδυνες συσπάσεις τής μήτρας κα­
τά τον τοκετό»). Ερμήνευμα δίδεται επίσης όπου χρειάζεται να διακριθούν δύο ομόηχα λήμματα (π.χ.
καρπός1 «φρούτο», καρπός2 «τμήμα τού χεριού»).

4 .2 .

ΤΟ Μ Ο Ρ Φ Ο Λ Ο Γ ΙΚ Ο Τ Μ Η Μ Α

Περιέχει την εξέλιξη τής μορφής (του τύπου) τής λέξεως από την παλαιότερη παρουσία της μέχρι
σήμερα και ερμηνεύει τα ενδιάμεσα στάδια και τις μεταβολές της. Οι λέξεις τής Αρχαίας Ελληνικής δεν
χαρακτηρίζονται απλώς αρχαίες; αλλά δίδεται η ετυμολογική ανάλυση τής ίδιας τής αρχαίας λέξης με
αναγωγή στην ινδοευρωπαϊκή της ρίζα, όπως έχει υποθετικά επανασυντεθεί από τα εγκυρότερα ειδικά
λεξικογραφικά έργα (η ρίζα σημειώνεται, όπως και κάθε αμάρτυρος τύπος, με αστερίσκο, π.χ. Ι.Ε. *ak«οξύς, αιχμηρός»). Επιπλέον, παρουσιάζεται η στενή σχέση τής ελληνικής λέξης με ομόρριζα άλλων ινδοευρωπαϊκών γλωσσών. Τη σχέση αυτή, για να είναι πιο προσιτή στον αναγνώστη, προτιμήσαμε να την
αναδείξουμε με παραδείγματα και παράλληλους τύπους κυρίως από γλώσσες πιο οικείες, όπως η Λατι­
νική, η Αγγλική, η Γαλλική, η Ισπανική και η Γερμανική. Ωστόσο, δεν λείπουν τεκμηριωμένες συνδέσεις
με ομόρριζες λέξεις άλλων λιγότερο γνωστών ινδοευρωπαϊκών γλωσσών, όπως η Αρχαία Ινδική (Σαν­
σκριτική), η Χεττιτική, η Αρμενική, η Αλβανική, οι σλαβικές και οι κελτικές γλώσσες κ.λπ.
π.χ. πάγος: αρχ. < θ. παγ-, που ανάγεται σε Ι.Ε. *pag- / *pak- «στερεώνω, δένω, σταθεροποιώ» ||
λατ. pa-n-go «πήζω, στερεώνω», com-pactus «συμπαγής» (> γαλλ. compact), pagina «κληματαριά»
-» «στήλη γραφής»

«σελίδα» (> γαλλ. page, ισπ. p0gina, πβ. κ. αγγλ. page), pactum «συνθήκη (δηλ.

εδραιωμένη συμφωνία)», pax, -cis «συνθήκη ειρήνης - ειρήνη» (> γαλλ. ράιχ, ισπ. ραζ, ιταλ. pace,
πβ. κ. αγγλ. peace), αρχ. γερμ. *fanh-a- «πιάνω, παγιδεύω» (> γερμ. fangen, ολλ. vangen, σουηδ. fa)
|| αρχ. ά-παξ (βλ.λ.), ρ. πήγ-νυ-μι «μπήγω, πήζω» (βλ.λ. πήζω), παγ-ίς (-ίδα), πάσσαλος (< *πακ-γαλος, βλ.λ.), πάχ-νη, πάγ-ιος.
Σπουδαίο ρόλο στην ετυμολογία έχει επίσης η μορφολογική ανάλυση. Επιδιώξαμε, όσο ήταν εφικτό,
να εξηγήσουμε με σύντομο και εποπτικό τρόπο τον σχηματισμό των λέξεων, διακρίνοντας το θέμα από
το παραγωγικό τέρμα, ενώ ερμηνεύουμε τυχόν μεταπλασμούς των τύπων, αναλογικές αλλαγές και πα­
ρετυμολογικές επιδράσεις που ενδέχεται να οδήγησαν στη συγκεκριμένη τελική μορφή τής λέξης. Επί­
σης παραθέτουμε συχνά παράλληλους τύπους, οι οποίοι έχουν σχηματιστεί με το ίδιο παραγωγικό τέρ­
μα, ώστε να φαίνεται σαφέστερα η δομή τής λέξης.
π.χ. π ερνώ : < μεσν. περνώ, μεταπλ. τύπος τού αρχ. περώ (-άω) (ίδια σημ., < πέρα, βλ.λ.), με βάση το
θ. τού αορ. έ-πέρασ-α κατά το σχήμα γυρίζω - γύρισα - γυρνώ (πβ. κέρασα - κερνώ, γέρασα - γερ­
νώ, ξέρασα - ξερνώ). Σημαντικά παράγωγα αποτελούν οι λ. (αρχ.) πέρα-σις και (μεσν.) πέρασ-μα
(βλ.λ.).
π.χ. ρόπ αλο: < αρχ. ρόπαλον [ήδη ομηρικό] < θ. ροπ- (με επίθημα -αλο-, πβ. κ. αρχ. κρότ-αλον, πέζ­
άλον), μεταπτωτ. βαθμίδα τού θ. που απαντά στο ρ. ρέπω (βλ.λ.).

4 .3 .

ΤΟ Σ Η Μ Α Σ ΙΟ Λ Ο Γ ΙΚ Ο Τ Μ Η Μ Α

Σε όλα τα κύρια λήμματα, καθώς και στα σημαντικότερα υποτεταγμένα (παράγωγα και σύνθετα), δ ί­
δεται επαρκής διαχρονική πληροφόρηση για τις σημασίες των λέξεων. Στις περισσότερες περιπτώσεις
οι σημασίες αυτές παρουσιάζονται με παραδείγματα από κείμενα που τις τεκμηριώνουν, πράγμα που
αποτελεί ουσιαστική συνεισφορά και ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα τού λεξικού. Μερικές
φορές κρίθηκε απαραίτητο να εξηγηθεί η σημασιολογική μεταβολή ή και να παρουσιαστεί το ιστορικό
βάθος μιας γνωστής νεοελληνικής σημασίας. Αρκετές λέξεις συνεχούς παρουσίας από την Αρχαιότητα

Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ

21

μέχρι σήμερα έχουν αποκτήσει σιη Νέα Ελληνική επιπρόσθετες σημασίες αποδίδοντας ξένους όρους·
πρόκειται για τα λεγάμενα σημασιολογικά δάνειο, τα οποία σημειώνονται ρητά.
Εντούτοις, ο αναγνώστης θα πρέπει να γνωρίζει ότι η διαδοχή των διαφόρων σημασιών σε αυτό το
τμήμα τού λεξικού δεν σημαίνει απαραιτήτως ότι η νεότερη σημασία προήλθε απευθείας από την προ­
ηγούμενη, διότι η λέξη μπορεί να έχει υποστεί άλλες ενδιάμεσες σημασιολογικές μεταβολές ή επιδρά­
σεις. Ακόμη, στο σημασιολογικά τμήμα παρουσιάζονται μόνον οι κύριες σημασίες τής λέξεως και όχι
ολόκληρο το πεδίο σημασιών που κάλυψε στο πέρασμα τού χρόνου. Επιπλέον, η παράθεση διαφόρων
σημασιολογικών σταδίων, η οποία δείχνει την εποχή τής εμφάνισής τους, δεν υποδηλώνει οπωσδήπο­
τε ότι οι παλαιότερες σημασίες έχουν αντικατασταθεί από τις νεότερες και έχουν εκλείψει, διότι συχνά
συνυπάρχουν με αυτές ακόμη και στη σύγχρονη εποχή. Τέλος, σημασιολογικές πληροφορίες είναι ενσω­
ματωμένες σε πολλά λήμματα, για τα οποία δεν κρίθηκε απαραίτητο να έχουν ξεχωριστό σημασιολογικό τμήμα.
π.χ. πρόσωπο: Εκτός από την αρχική κοινή σημ. «εμπρός μέρος τού κεφαλιού, όψη», η λ. απέκτησε
κατά την Αρχαιότητα τη σημ. «προσωπείο, προσωπίδα» και δήλωνε τους προσωπιδοφόρους ηθο­
ποιούς ή κωμαστές (πβ. Δημοσθ. Περί ποραπρ. 287.8: ός εν ταϊς πομποϊς άνευ τού προσώπου κωμάζει). Ως εκ τούτου, κατά την ελληνιστική εποχή η λ. αναφερόταν επίσης στους χαρακτήρες θεατρι­
κών ή λογοτεχνικών έργων (πβ. Πολυβ. Ίστ. 8.11.5: ούδε'ις αν έπέσχε συν καιρώ ποιήσοσθοι μετάβασιν έπι τό τήςΈλλάδος όνομο κα'ι πρόσωπον) και κατέληξε στη σημ. «άνθρωπος, άτομο» (Κ.Δ. Ιούδα
16: καί τό στόμα αυτών λαλεΤ υπέρογκο, θουμάζοντες πρόσωπο ώφελείος χάριν). Στους μεταγενέστε­
ρους γραμματικούς πρωτοαπαντά επίσης η χρήση τής λ. πρόσωπον ως γραμματικού όρου (πβ.
Απόλλων. Δυσκ. Περί άντων. 2.1,1.11: θέματα δέ ϊδιο κατά άριθμόν καί πρόσωπον καί πτώσιν).

4 .4 .

ΤΟ Ε Τ Υ Μ Ο Λ Ο ΓΙΚ Ο ΠΕΔΙΟ

Τα παράγωγα και σύνθετα κάθε λήμματος υποτάσσονται στο κύριο λήμμα και περιλαμβάνονται στο
ετυμολογικό πεδίο, το οποίο ακολουθεί το σημασιολογικά τμήμα. Δίδονται σύντομες πληροφορίες για τη
χρονολόγηση και τον σχηματισμό των παραγώγων και των συνθέτων, ενώ σε ορισμένα αξιοσημείωτα
υποτεταγμένα λήμματα (υπολήμματα) παρέχονται επίσης αναλυτικές σημασιολογικές πληροφορίες. Οι
σύνθετες λέξεις παρουσιάζονται χωρισμένες στα συστατικά τους μέρη, ενώ τα παράγωγα ενδολήμματα
καταχωρίζονται με ευδιάκριτο το θέμα από το παραγωγικό τέρμα.
Επί παραδείγματι, στο ετυμολογικό πεδίο τού λήμματος πόλεμος έχουν ενταχθεί τα παράγωγα πολεμ-ικός, πολέμ-ιος, πολεμ-ώ, πολεμ-ίστρα, καθώς και τα σύνθετα από πόλεμό- (π.χ. πολεμο-χορής, πολεμο-κάπηλος, πολεμο-ποθής) και σε -πόλεμος (π.χ. εμ-πόλεμος, φιλο-πόλεμος, εμπειρο-πόλεμος), -πο­
λεμώ (-πολέμηση) (π.χ. κότα-πολεμώ, κοτο-πολέμηση).
Μερικές λέξεις που χρειάστηκε να ενταχθούν στο ετυμολογικό πεδίο για λόγους συστηματικότητας
(δηλ. για να φανεί η διάρθρωση τής λεξιλογικής οικογένειας) αποτέλεσαν επίσης χωριστά λήμματα, εφ ό­
σον η ετυμολογική τους ιστορία παρείχε σοβαρό λόγο για αυτό.
π.χ. πόλεμος
ΕΤΥΜ. ΠΕΔΙΟ
πολεμικός < αρχ. πολεμ-ικός [ήδη τον 5ο αι. π.Χ., πβ. Θουκ.'/στ. 2.43.4: κα'ι τό ευδαιμον τό έλεύθερον, τό
δ’ έλεύθερον τό ευψυχον κρίναντες μη περιορόσθε τούς πολεμικούς κινδύνους (Επιτάφιος)]
πολέμιος < αρχ. πολέμ-ιος «εχθρός, εχθρικός» [ήδη στον Αισχύλο, 6ος/5ος αι. π.Χ., πβ. Επτά έπι Θήβ.
416: εΐργειν τεκούση μητρ'ι πολέμιον δόρυ]
πολεμώ < αρχ. πολεμ-ώ (-έω) [πιθ. ήδη τον 6ο αι. π.Χ. στον Ιππώνακτα]
πολεμιστής < αρχ. πολεμισ-τής [ήδη ομηρικό, πβ. Ίλ. Ε 571: Αινείας δ' ου μείνε θοός περ έών πολεμιστής]
< ρ. πολεμ-ίζω / πτολεμ-ίζω «πολεμώ» < π(τ)όλεμ(ος) + παραγ. τέρμα -ίζω
πολεμίστρα < μεσν. πολεμίσ-τρα < πολέμιο- (< αρχ. πολεμίζω) + παραγ. τέρμα -τρα.

Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ

22

ΣΥΝΘ. πόλεμό-: πολεμο-χαρής (μεσν.), πολεμό-χαρος, πολεμο-κάπηλος (απόδ. ξέν. όρου), πολεμο-παθής
κ.ά.
-πολεμώ: κατα-πολεμώ, συμ-πολεμώ (συμπολεμιστής)
-πόλεμος: (επίθ.) α-πόλεμος, εμ-πόλεμος, φιλο-πόλεμος, έτοιμο-πόλεμος, εμπειρο-πόλεμος, οπειροπόλεμος - (ουσ.) χιονο-πόλεμος, μαξιλαρο-πόλεμος, πετρο-πόλεμος, μεσο-πόλεμος, ανταρτο-πόλεμος, χαρτο-πόλεμος, κλεφτό-πόλεμος κ.ά.
-πολέμηση: κατα-πολέμηση.

4 .5 .

Σ Χ Ο Λ ΙΑ Σ Μ Ε Ν Α Λ Η Μ Μ Α Τ Α

Το Ετυμολογικό Λεξικό τής Νέος Ελληνικής είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε να λύνει απορίες ή ερω τή­
ματα των αναγνωστών σχετικά με την ιστορία των λέξεων, ορισμένους σημαντικούς σταθμούς της, κα­
θώς και θέματα σχετικά με τύπους, δομές, γραφές ή σημασίες με αξιοπρόσεκτο ιστορικό βάθος. Πολλές
τέτοιες πληροφορίες περιέχονται επίσης στα σχόλια, τα οποία δίδονται στο τέλος μερικών λημμάτων
εντός σκιασμένου πλαισίου.
Το σχόλιο περιέχει στην κεφαλή του τον τίτλο τής κατηγορίας στην οποία ανήκει και κατόπιν το θέ­
μα του, το οποίο δηλώνει ειδικότερα τις λέξεις για τις οποίες γίνεται λόγος. Κάθε σχόλιο τού λεξικού
ανήκει σε μία από τις ακόλουθες κατηγορίες:
α) Από χην ιστορία τής λέξης: Παρουσιάζονται ενδιαφέρουσες ιστορίες λέξεων ή λεξιλογικών
οικογενειών. Συχνά οι ιστορίες αυτές φέρνουν στην επιφάνεια απροσδόκητες συνδέσεις με σύγχρονες
χρήσεις ή σημασίες, καθώς και παράλληλες διαδρομές λέξεων από άλλες γλώσσες.
π.χ. πατάτα: Η πατάτα προέρχεται από τη Ν. Αμερική. Οι Ισπανοί κατακτητές έφεραν στην Ευρώπη
το φυτό του οποίου οι καρποί αποτελούσαν βασική τροφή τωνΊνκας και μαζί με αυτό την ονομασία
p atata, με την οποία τη γνωρίζουμε σήμερα. Ωστόσο, πριν καθιερωθεί η λ. πατάτα στα Ελληνικά,
το φυτό και ο καρπός του είχε ονομαστεί από τους λογίους ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα γε­
ώμηλουr, δηλ. «μήλο της γης», αποδίδοντας έτσι στα Ελληνικά τη γαλλική ονομασία του φυτού pomme de terre. (...)
β) Από την ίδια ρίζα: Σχολιάζονται ομόρριζες λέξεις τής Ελληνικής και άλλων συγγενών γλωσσών,
οι οποίες ανάγονται σε κοινή ινδοευρωπαϊκή ρίζα. Οι ελληνικές λέξεις δίδονται ταξινομημένες σύμφω­
να με τις μεταπτωτικές βαθμίδες τής ρίζας, ώστε ο σχηματισμός τους να είναι εμφανέστερος στον ανα­
γνώστη.
π.χ. πολύς. Αρκετές λέξεις που σχετίζονται με την πληθώρα και την αφθονία έχουν την αφετηρία
τους στην Ι.Ε. ρίζα *pela~ / *peld- «γεμίζω, πληρώ» και συγκεκριμένα από τη μεταπτωτική βαθμίδα
*ple- «γεμάτος, πλήρης», η οποία συναντάται σε πολλές ελληνικές λέξεις. Συγκεκριμένα:
1) από θέμα πλη- (μεταπτωτική βαθμίδα *ple-): αρχ. πλή-θος, πλή-ρης, ρήμα πί-μ-πλη-μι «γεμί­
ζω» (αναδιπλασιασμένος τύπος· από το ρήμα σχηματίστηκε το ουσ. πλή(σ)-μη «φάση μέγιστου ύψους
τής παλίρροιας» και το παράγωγό του πλησμ-ονή, καθώς και τα ουσ. πλημ(μ)-ύρα, πλημ(μ)-υρίς,
-ίδος), πλέ-ον (ουδέτερο τού επιθέτου πλείων / πλέων, -ονος < *πλή-/-ων, με βράχυνση), πλε-ΐστος
(< *πλή-ιστος, με βράχυνση).
2) από θέμα πολ- (μεταπτωτική βαθμίδα *ρο/-): αρχ. πολ-ύς.
Στην ίδια ετυμολογική οικογένεια συναντούμε αρκετά ομόρριζα που σημαίνουν, κατά κανόνα, «πο­
λύς», όπως τα επίθετα που προέρχονται από το λατ. plenus (από όπου γαλλ. p/e/n, ισπ. lleno. ιταλ.
pieno) και από το αρχ. γερμ. *fullo- (από όπου γερμ. voll, αγγλ. full, ολλ. νο[).
γ) Σημασιολογική παρατήρηση: Σχολιάζονται ενδιαφέρουσες σημασιολογικές μεταβολές και
σταθμοί στην ιστορία των σημασιών, καθώς και συνώνυμα που παρουσιάζουν παράλληλη ή αντίρροπη
πορεία.

Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ

23

π.χ. συκοφάντης: Δεν είναι εξακριβωμένο πώς προέκυψε η ήδη αρχ. σημασία «αυτός που κατηγο­
ρεί ψευδώς, που διαβάλλει» τού συνθέτου συκοφάντης. Από την ελληνιστική εποχή διαδίδονταν
διάφορες εκδοχές, περισσότερο ή λιγότερο δημοφιλείς. Ο γραμματικός Ζηνόδωρος (2ος αι. π.Χ.)
μνημονεύει την άποψη ότι συκοφάντης χαρακτηριζόταν αυτός που πρώτος φανέρωνε πότε ωρίμα­
ζαν τα σύκα, τα οποία θεωρούνταν επιθυμητή τροφή (κυρ. οι συκόπιτες, αρχ. σύκων πλάκες). Ο ίδιος
καταγράφει όμως και τη γνωστή εκδοχή (την υιοθετούν επίσης ο Πλούταρχος και ο Αθήναιος, 1ος
- 2ος αι. μ.Χ., καθώς και λεξικογράφοι τού Μεσαίωνα), ότι συκοφάντης χαρακτηριζόταν εκείνος που
κατάγγελλε όσους εισήγαν παρανόμως σύκα στην αρχαία Αθήνα, παραβιάζοντας σχετικό ψήφισμα
τον καιρό τού λοιμού - δεν έχει βρεθεί, ωστόσο, ψήφισμα με αυτή τη διάταξη σε κείμενο τής Αρχαι­
ότητας. Ίσως ισχύει η απλούστερη εκδοχή, την οποία δέχονται αρκετοί μελετητές: συκοφάντης απε­
καλείτο απλώς εκείνος που φανέρωνε σύκα κρυμμένα στα ρούχα κάποιου -πράξη ασήμαντη- και
κατέληξε να σημαίνει εκείνον «που κατηγορεί άλλους για ασήμαντες μικροκλοπές», συνεπώς εκεί­
νον «που κατηγορεί ψευδώς».
δ) Ιστορική παρατήρηση: Σχολιάζονται οι ιδιαίτερες ιστορικές συνθήκες αρχαίες ή πρόσφατες
που οδήγησαν στον σχηματισμό μιας λέξεως. Σε ορισμένα λήμματα δίδονται συγκεκριμένες αξιόπιστες
πληροφορίες για εκείνον που έπλασε κάποιον όρο, καθώς και για τις περιστάσεις που συνδέονται με τη
διάδοσή του.
π.χ. γενοκτονία: Ο όρος genocide «γενοκτονία» πρωτοχρησιμοποιήθηκε στην Αγγλική από τον
Πολωνό δικηγόρο (εβραϊκής καταγωγής) Rafal Lamkin το 1944 στο βιβλίο του Axis Rule in Occu­
pied Europe («Η εξουσία τού Άξονα στην κατεχόμενη Ευρώπη»), το οποίο εξέδωσε στην Ουάσινγκτον έχοντας προλάβει να διαφύγει εκεί από το 1941. Ο νέος όρος εξασφάλισε ιδιαίτερη διάδοση,
ιδίως αφότου δημοσιεύθηκε στις 2 1 /1 0 /1 9 4 5 στην εφημερίδα τού Λονδίνου Sunday Times. Εκεί
έδινε τον ακόλουθο ορισμό: By genocide we mean the destruction o f o notion or o f an ethnic group
«Ως γενοκτονία εννοούμε την καταστροφή ενός έθνους ή μιας εθνικής ομάδας». Ο όρος χρησιμο­
ποιήθηκε επίσης κατά τη δίκη των ναζιστών εγκληματιών πολέμου στη Νυρεμβέργη.
ε) Ορθογραφία: Εφόσον η ορθογραφία τής Νέας Ελληνικής είναι ιστορική, η γραφή των λέξεων
επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από την ετυμολογική τους προέλευση. Σχολιάζονται όλες οι λέξεις των
οποίων αμφισβητείται η ορθή γραφή, εξηγείται δε ποια γραφή θεωρείται προτιμότερη από την οπτική
γωνία τής επιστημονικής ετυμολογίας* εντούτοις, καταγράφεται πάντοτε και η διαφορετική γραφή, είτε
επειδή έχει επικρατήσει στη χρήση είτε διότι υπαγορεύεται από την ισχύουσα σχολική γραμματική. Ο
αναγνώστης, ωστόσο, μπορεί να αναζητεί τη λέξη με οποιαδήποτε συνηθισμένη γραφή της, από όπου
παραπέμπεται στη γραφή με την οποία έχει καταχωριστεί στο λεξικό.
π.χ. πιτσυλίζω. Εφόσον προέρχεται από το ελνστ. πιτυλίζω, γράφεται προφανώς με -υ-: πιτσυλίζω. Η γραφή πιτσιλίζω τής σχολικής γραμματικής οφείλεται σε απλοποίηση.
π.χ. στειλειάρι: Η λέξη παραδίδεται γραμμένη με δύο διαδοχικά -ε ι- (μεσν. στειλειάριον) και, ως
εκ τούτου, η γραφή στειλιάρι (με -ε/-/-) δεν έχει ιστορική βάση. Προέρχεται από το ελνστ. στειλει(ός)
με υποκοριστικό επίθημα -άριον.
στ) Σχηματισμός: Σχολιάζονται τύποι ή δομές με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όπως ο μορφολογικός
σχηματισμός ενός όρου, τα σύνθετα που προέρχονται από αυτόν και επίσης η εξάπλωσή του σε ξένες
γλώσσες.
π.χ. αίρω: Οι οικογένειες των αρχ. ρημάτων αίρω και σιρώ, -ουμαι διαφέρουν στον σχηματισμό
των χρόνων και των παραγώγων. Ως αποτέλεσμα, το ρήμα αίρω ακολουθεί το σχήμα εξ-οίρω, εξ­
ήρα, εξ-ηρμένος (πβ. επ-ηρμένος) - έξ-αρση, ενώ το αίρω έχει εντελώς διαφορετική μορφολογία:
εξ-αιρώ, εξ-αίρεσα - εξ-αίρεση - αφ-ηρημένος. Ας σημειωθεί ότι επειδή το ρ. αίρω δασύνεται στην
αρχαία γλώσσα, μετατρέπει το ληκτικό κ, π, τ τού α ' συνθετικού στον αντίστοιχο δασύ φθόγγο χ, φ,
θ: αφ-αιρώ, καθ-αίρεση.
ζ) Γραμματική παρατήρηση: Σχολιάζονται ορισμένα γραμματικά φαινόμενα τής Νέας Ελληνικής
υπό το φως τής ιστορίας των λέξεων.
π.χ. μιγάς. Τα ουσ. μιγάς, νομός, φυγάς σχηματίζουν τις πλάγιες πτώσεις τού ενικού αριθμού με

24

Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ
μία επιπλέον συλλαβή: μιγάδ-ος / -α, νο μ ά δ -ο ς / -ο, φυγάδ-ος / -α. Κατ' αναλογίαν προς άλλα ουσ.
σε -άς (μεσν. ή τουρκ. αρχής, π.χ. φαγ-άς, κιμ-άς, βραχν-άς, μπελ-άς) ακούονται και γράφονται κατά
καιρούς οι τύποι του μιγά, του φυγά, τον νομό. Ας σημειωθεί ότι η γενική πτώση τού θηλ. σχηματί­
ζεται πάντοτε σε - ος: της μιγάδος, της φυγάδος.
η) Συντακτική παρατήρηση: Σχολιάζονται μερικές συντακτικές δομές τής Νέας Ελληνικής, που

ερμηνεύονται από την ιστορία των λέξεων.
π.χ. ανάρπαστος: Το (σπάνιο στην αρχαία γλώσσα) ρηματικό επίθ. ανάρπαστος χρησιμοποιείται
στη Νέα Ελληνική μόνο ως συμπλήρωμα (κατηγορούμενο) του ρ. γίνομαι (έγινε / Θο γίνει ανάρπα­
στος). Είναι αξιοσημείωτο ότι αυτή η σύνταξη είναι συχνότατη στη γλώσσα ήδη από τους ελληνιστι­
κούς χρόνους (πβ. Θεοφρ. Περί εύσεβ. 3.9: ανάρπαστοι κατ' έκεΤνον έγένοντο τον χρόνον’ Πλουτ. Παραμ. Άπολλ. 116C: τούς θεούς έπικαλεΤσθαι άνάρπαστον αυτήν γενέσθαι■Λουκιαν. Ύπερφ. 2.17:
άνάρπαστον γεγονέναι προς τοϋ άετοϋ), ενώ κυριαρχεί και στα μεσαιωνικά κείμενα (πβ. Ιωάν. Σκυλ.
Σύνοψ. Ίστ. 3.9: καί ευθύς ανάρπαστοι ο ΐ τε έπίσκοποι καί ό Διογένης γίνονται’ Mix. Κριτοβ. Ίστ. 4.12:
μη ευθύς ανάρπαστοι γένωνται).
θ) Δ ιαλεκτικοί τύποι: Σχολιάζονται λέξεις που είναι ευρέως διαδεδομένες στις διαλέκτους και στα
ιδιώματα τής Νέας Ελληνικής. Οι ιδιωματικοί αυτοί τύποι συχνά διασώζουν μορφές τής λέξεως που δεν
είναι πλέον εύχρηστες στη Νεοελληνική Κοινή ή παρουσιάζουν ενδιαφέροντες αρχαϊσμούς.
π.χ. βάτραχος: Το αρχ. ουσ. βάτραχος συναντάται ήδη από την Αρχαιότητα με ποικίλους τύπους
εξαιτίας τής διαλεκτικής διαφοροποίησης. Οι κοινότερες μορφές του είναι βάτραχος / βρόταχος, βάθρακος, βράταχος, ενώ από παρασύνδεση με άλλες λέξεις σχηματίστηκαν επίσης οι τύποι βρούχετος,
βύρθακος, βρύτιχος, βλίταχος. Η ποικίλη παράδοση τής λέξεως διατηρήθηκε στη Μεσαιωνική Ελλη­
νική και διασώθηκε κατά μεγάλο μέρος στις νεοελληνικές διαλέκτους. Μερικοί χαρακτηριστικοί δια­
λεκτικοί τύποι είναι οι εξής: αφορδακός, βορθακός (Κρήτη), βαθρακός, βοτράχα, φορδάκα (Πόντος),
βόρτακος (Κύπρος), βρούθακο (Κάτω Ιταλ.), φορτακά, μουρθακό (Τσακονιά) κ.ά.
ι) Ομόηχα: Σχολιάζονται λέξεις που συμπίπτουν πλήρως ή μερικώς ως προς την προφορά, αλλά
έχουν διαφορετική ετυμολογική προέλευση και ίσως ορθογραφία.
π.χ. βαλβίδα: Δύο λέξεις που δεν συνδέονται ετυμολογικά συνέπεσαν στη μορφή βαλβίδα. Η βαλ­
βίδα1 «σημείο ρίψεως (σε αγώνισμα)» προέρχεται από το αρχ. βαλβίς, -ίδος και δεν σχετίζεται με τη
βαλβίδα2 «ρυθμιστικός μηχανισμός τής καρδιάς», που προέρχεται από το γαλλ. valve. Παρόμοιες
περιπτώσεις απόλυτης ομωνυμίας, οι οποίες δεν είναι συχνές στη γλώσσα, συναντούμε επίσης στις
λ. καρπός; πόντος, βεντέτα (βλ. αντίστοιχα λήμματα).
ια) Παρετυμολογία*. Σχολιάζονται σχηματισμοί λέξεων που οφείλονται σε λαϊκή ετυμολογία ή πα­
ρετυμολογία, δηλ. σε συνδέσεις που δεν έχουν σχέση με την αληθή προέλευση μιας λέξης και οφείλο­
νται, κατά κανόνα, σε εμπειρικές παρασυνδέσεις με λέξεις που παρουσιάζουν κάποια ομοιότητα ή είναι
οικειότερες στους ομιλητές.
π.χ. πολυκλινική. Η γερμ. λέξη Poliklinik είχε αρχικώς τη σημασία «νοσοκομείο τής πόλης» (απεκα­
λείτο επίσης Stadtklinik) και δήλωνε επιπλέον τον χώρο όπου τα έξοδα περιθάλψεως αναλάμβανε
η πόλη. Σε άλλες γλώσσες, όπως και στα Ελληνικά, η λ. παρετυμολογήθηκε προς το επίθ. πολύς (κα­
τά τα σύνθετα από πολύ-), με αποτέλεσμα να γραφτεί πολυκλινική (αντί πολικλινική).
Παραπομπή σε σχόλιο: Εφόσον οι λέξεις τις οποίες πραγματεύεται το σχόλιο είναι λήμματα ή ενδολήμματα στο λεξικό, υπάρχει στο τέλος τού λήμματος η ένδειξη

ΣΧΟΛΙΟ λ...., η οποία δηλώνει ότι

για τη συγκεκριμένη λέξη γίνεται ιδιαίτερος λόγος στο σχόλιο τού λήμματος όπου παραπέμπεται ο ανα­
γνώστης.
π.χ. προΐσταμαι... ^
π.χ. πρωτεύουσα ... ^

ΣΧΟΛΙΟ λ. ίσταμαι.
ΣΧΟΛΙΟ λ. κεφάλαιο.

Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ
5.

25

Ε Τ Υ Μ Ο Λ Ο Γ Η Σ Η Τ Ω Ν Δ Α Ν Ε ΙΩ Ν

Όπως σε κάθε γλώσσα, έτσι και στην Ελληνική, οι δάνειες λέξεις (ία δάνεια) είναι διαφόρων ειδών.
Στο παρόν λεξικό ακολουθήσαμε την εξής τυπολογία ως προς τις κατηγορίες των δανείων:
Δάνειο. Τα δάνεια, δηλ. λέξεις που προέρχονται από ξένες γλώσσες, ετυμολογούνται συστηματικά,
προκειμένου να φανεί η εξέλιξη τής μορφής και της σημασίας τους. Στις περισσότερες περιπτώσεις δ ί­
δονται πληροφορίες για την ίδια την ξένη λέξη, ώστε να αποκαλυφθεί η ιστορική πορεία της. Με βάση
την αρχή αυτή, για τα δάνεια που προέρχονται από τις ρομανικές γλώσσες (Γαλλική, Ισπανική, Ιταλική,
Βενετσιάνικη...) σημειώνεται η αρχική λατινική λέξη, όσα προέρχονται από γερμανικές γλώσσες (Αγγλι­
κή, Γερμανική...) ανάγονται στον τευτονικό (πρωτογερμανικό) τύπο από τον οποίο εικάζεται ότι προήλ­
θαν, ενώ για τα τουρκικά δάνεια σημειώνεται, όπου ήταν εφικτό, αν τα ίδια προέρχονται από αραβική ή
περσική λέξη.
Ελληνογενής ξένος όρος: Λόγια λέξη σχηματισμένη σε ξένη γλώσσα (κυρίως Γαλλική, Αγγλική,
Γερμανική ή Νεολατινική) από ελληνικά συστατικά στοιχεία. Συνήθως ο ελληνογενής ξένος όρος χρειά­
στηκε να προσαρμοστεί στο κλιτικό σύστημα τής Νέας Ελληνικής, οπότε χρησιμοποιήθηκε η φράση μ ε­
ταφορά τού ελληνογενούς γολλ. / ογγλ. / ιτολ. κ.λπ. Στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται για επιστη­
μονικό όρο.
π.χ. βαρόμετρο, ... μεταφορά τού ελληνογενούς γαλλ. barometre...
π.χ. πολυκλινική, ... μεταφορά τού ελληνογενούς γαλλ. polyclinique...
Αντιδάνειο: Λαϊκό δάνειο (συνήθως λέξη τής καθημερινής γλώσσας) από ξένη γλώσσα (ως επί το
πλείστον Ιταλική, Βενετσιάνικη ή Τουρκική), το οποίο έχει απώτερη ελληνική αρχή. Αντιδιαστέλλεται
προς τον ελληνογενή ξένο όρο (βλ. ανωτέρω).
π.χ. παλάβρα: αντιδάν., < ισπανοεβρ. (λαντίνο) palavra «φλυαρία, στόμφος» < ισπ. palobra «λέξη,
λόγος» < υστλατ. parabola < αρχ. ποροβολή, στην ελνστ. χρήση της για τις συμβολικές αφηγήσεις
(παραβολές) τού Χριστού.
π.χ. σόμπα: αντιδάν., < τουρκ. sobo < ουγγρ. szobo < παλ. άνω γερμ. stubo «θερμάστρα» < μεσν.
λατ. *extupo / *extufa (> γαλλ. etuve) < υστλατ. *ex~tufare < λατ. ex- + *tufare, το οποίο ανάγεται
στο αρχ. τύφω «γεμίζω καπνό, ατμό» < τύφος (βλ.λ.).
Σημειώνεται ότι στις περιπτώσεις αντιδάνειων -αντίθετα προς την τακτική τής απλογράφησης που
ακολουθείται από άλλους- ήδη στο Λεξικό τής Νέας Ελληνικής Γλώσσας και φυσικά στο παρόν λεξικό,
που από τη φύση του απεικονίζει την «αληθή» πρωτογενή μορφή τής λέξεως, υιοθετήσαμε την ετυμο­
λογική ορθογραφία (π.χ. ελιξήριο, τζύρος, τόννος).
Μ εταφραστικό δάνειο: Ακριβής απόδοση ξένης λέξεως, κατά την οποία ακολουθείται π.χ. ο σχη­
ματισμός τού ξένου όρου, η σειρά των συστατικών μερών του κ.λπ.
π.χ. διαδίκτυο ... μεταφρ. δάνειο από αγγλ. Internet
π.χ. πρωθυπουργός... μεταφρ. δάνειο από γαλλ. Premier Ministre.
Απόδοση ξένου όρου: Απόδοση τού περιεχομένου ξένης λέξεως χωρίς ακριβή αντιστοιχία ή ισο­
δυναμία.
π.χ. πρωτάθλημα ... απόδ. τού αγγλ. championship.
π.χ. πυρίτιο ... απόδ. τού αγγλ. silicon...
Μ εταφορά ξένου όρου: Άμεσο δάνειο τής Ελληνικής, γραμματικά προσαρμοσμένο, το οποίο έχει
ενταχθεί σχετικώς πρόσφατα στο λεξιλόγιο τής Νέας Ελληνικής. Αντιδιαστέλλεται προς τη μεταφορά ελ­
ληνογενούς ξένου όρου (βλ. ανωτέρω).
π.χ. πιτσούνι... μεταφορά τού ιταλ. piccione «περιστέρι»...
π.χ. βαγόνι... μεταφορά τού ιταλ. vagone...

26

Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ

Ας σημειωθεί ότι στα απροσάρμοστο δάνεια, όταν δηλαδή η λέξη παραμένει άκλιτη στη Νέα Ελληνι­
κή, προχωρήσαμε σε ετυμολογική ανάλυση όπως και σε όλες τις υπόλοιπες λέξεις.

6.

Π Α Ρ Α Π Ε Μ Π ΤΙΚ Α Λ Η Μ Μ Α Τ Α

Προκειμένου ο αναγνώστης να έχει την πληρέστερη δυνατή εποπτεία τού υλικού, έχει ακολουθηθεί
ένα σύστημα παραπομπών, το οποίο επιτρέπει τη σύνδεση των λημμάτων, υποδεικνύει πού μπορούν να
βρεθούν περισσότερες πληροφορίες και εξοικονομεί χώρο.
Οι κύριες παραπομπές, κατά τις οποίες ένα λήμμα κενό πληροφοριών οδηγεί σε άλλο, δηλώνονται
με βέλος και έχουν το ακόλουθο περιεχόμενο:
α) Δείχνουν ότι το λήμμα καταχωρίζεται με διαφορετική γραφή ή τύπο (π.χ. ξυνός -> ξινός; διβάνι ->
ντιβάνι, ξιπόλυτος -> ξυπόλυτος).
β) Το παραπεμπτικό λήμμα αποτελεί παράγωγο ή σύνθετο άλλου λήμματος και πρέπει να αναζητη­
θεί εκεί (συνήθως στο μορφολογικό τμήμα ή στο ετυμολογικό πεδίο του· π.χ. εκταμιεύω -» τομίος, σκέ­
ψη
σκέπτομαι, -τροφος -» τρέφω).
γ) Δίνουν σύντομη ετυμολογική πληροφορία σχετικά με την προέλευση ενός σύνθετου όρου, για τον
οποίο δεν κρίθηκε σκόπιμο να έχει χωριστή αναφορά στο κύριο λήμμα (π.χ. επάργυρος -> άργυρος, ξυ­
λοδαρμός -» ξύλο, δέρνω).

7.

ΓΛ Ω ΣΣ Α Ρ ΙΟ - Π ΙΝ Α Κ ΕΣ - Β ΙΒ Λ ΙΟ ΓΡ Α Φ ΙΑ

Στο ειδικό ένθετο τού λεξικού (έγχρωμες σελίδες) περιέχονται χρήσιμες πληροφορίες και εποπτικοί
πίνακες, που διευκολύνουν τη χρήση τού λεξικού, ενώ αναδεικνύουν την περαιτέρω αξία των πορισμά­
των τής επιστημονικής ετυμολογίας. Σε αυτές ο αναγνώστης μπορεί να βρει τα ακόλουθα τμήματα:
α) Γλωσσάριο: Ορισμοί, παραδείγματα και σχόλια για τους κυριότερους γλωσσολογικούς όρους
που χρησιμοποιούνται στα ετυμολογικά λεξικά και ειδικότερα στο παρόν λεξικό.
β) Πίνακες: Παρέχονται με εποπτικό και συνοπτικό τρόπο πληροφορίες που φανερώνουν διάφο­
ρες πτυχές τού λεξιλογίου τής Ελληνικής. Ανήκουν σε δύο κατηγορίες. Στην πρώτη περιλαμβάνονται εν­
δεικτικοί πίνακες λέξεων που προέρχονται από άλλες γλώσσες:
►Αντιδάνεια · Ελληνογενείς ξένοι όροι · Λέξεις από την Αγγλική · Λέξεις από τη Γαλλική · Λέξεις
από την Τουρκική (ανεξάρτητα από τυχόν αραβική ή περσική απώτερη προέλευση) · Λέξεις από την Ιτα­
λική · Λέξεις από σλαβικές γλώσσες (π.χ. Ρωσική, Σερβοκροατική, Βουλγαρική) · Λέξεις από την Αλβα­
νική.
Στη δεύτερη περιλαμβάνονται πίνακες με διάφορα πληροφοριακά στοιχεία, τα οποία είναι χρήσιμα
για την κατανόηση τής ιστορίας των ελληνικών λέξεων:
►Πίνακας ινδοευρωπαϊκών γλωσσών · Πίνακας δασυνομένων λέξεων · Πίνακας εξελληνισμένων
ξένων λέξεων · Πίνακας λέξεων που προέρχονται από κύρια ονόματα · Ενδεικτικός πίνακας ινδοευρωπαϊκών φθόγγων · Πίνακας ομοήχων λέξεων · Πίνακας κανόνων μονοτονικού και πολυτονικού συστή­
ματος · Πίνακας περιόδων ιστορίας τής ελληνικής γλώσσας.
Στο τέλος τού λεξικού καταχωρίζεται επίσης ενδεικτική βιβλιογραφία από το πλήθος των βιβλίων,
μελετημάτων, άρθρων και λεξικών που χρησιμοποιήθηκαν κατά τη σύνταξη τού παρόντος λεξικού.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΚΑΙ ΕΡΓΩΝ
Ο πίνακας περιλαμβάνει κείμενα και συγγραφείς, στους οποίους γίνονται παραπομπές από τα λήμματα τού λε­
ξικού, καθώς και τη συντομογραφία τους, όπου έχει χρησιμοποιηθεί. Κάτω από το όνομα του συγγραφέα πε­
ριλαμβάνεται επίσης σύντομη αναφορά τής ιδιότητάς του και τού αιώνα στον οποίο έζησε. Για κάποια από τα
στοιχεία αυτά (πλήρης τίτλος έργων, πλήρες όνομα τού συγγραφέα, χρονολόγηση, ιδιότητα τού συγγραφέα)
ακολουθήθηκαν συμβατικοί τρόποι προσδιορισμού, που ως επί το πλείστον στηρίζονται στο αντίστοιχο σύστη­
μα ταξινόμησης τού TLG.
ρήτορας, 4ος αι. π.Χ.

ΑΓΑΘΙΑΣ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΟΣ
Αγαθ. Σχολ.
ιστορικός, επιγραμματοποιός, 6ος αι. μ.Χ.

- Κατό Κτησιφώντος

-Ίστορίαι

- Περ'ι τής παραπρεσβείας

7σι.

Κατά Κτησ.
Περ} παραπρ.

-Υπέρ Εύξείνου
ΑΓΑΘΩΝ
τραγικός, 5ος αι. π.Χ.

- Κατό Τιμάρχου

ΑΕΤΙΟΣ
ιατρός, 6ος αι. μ.Χ.

Αετ.

Άγαμ.
Επτά έπι Θήβ.

-Επτά έπι Θήβας

- Λόγο Πατρικό ί

Λόγ.ίατρ.

ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ο ΜΕΓΑΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4ος αι. μ.Χ.

Αθαν.

Άπολ.

-Ίκέτιδες

Ίκέτ.

- Πέρσαι

Πέρσαι

-Εξηγητικόν περί τοΰ εν Άθήναις ναού
- Λόγος εις τήνΎπαντήν τοΰ Κυρίου

Προμ. Δεσμ.

- Χοηφόροι

Χοηφ.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΦΡΟΔΙΣΙΕΥΣ
σχολιαστής, 2ος / 3ος αι. μ.Χ.

Αλεξ.

- Εις Αριστοτέλη Μεταφυσικό
Έτερ.έρωτ. υπομνήματα

-Έτεραί τινες ερωτήσεις

Εύμεν.

- Εύμενίδες

- Προμηθεύς Δεσμώτης

Βίος Συγκλητ.

- Απολογία προς τον βασιλέα
Κωνστάντιον

Σχολ. Άθην.
Όμιλ.

-Έξήγησις εις Ψαλμούς

Ψαλμ.

- Λόγος Απολογητικός κατό
Άρειανών

Άπολ.

- Λόγοι τρεϊς κατά Άρειανών

Αισχ.

ΑΙΣΧΥΛΟΣ
τραγικός, 6ος / 5ος αι. π.Χ.
- Αγαμέμνων

-Ό πω ς δεΤ συνεργεΐν τη άποβολη
τοΰ φθειρομένου έμβρύου

- Βίος και πολιτεία τής άγιας
και μακαρίας και διδασκάλου
Συγκλητικής

Κατά Τιμάρχ.

Σχόλ. Μεταφυσ.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΤΡΑΛΛΙΑΝΟΣ
ιατρός, 6ος αι. μ.Χ.

Αλεξάνδρ.

- Θεραπευτικά

Θεραπευτ.
Αλκ.

ΑΛΚΑΙΟΣ
λυρικός, 7ος / 6ος αι. π.Χ.

Κατά Άρειαν.

ΑΛΚΜΑΙΩΝΙΣ
Ίστ.Άρείου
επικός, 7ος / 6ος αι. π.Χ.

- Πρός άπανταχοΰ μοναχούς
περί των γεγενημένων παρά
των Άρειανών έπι Κωνσταντίου

Αλκμ.

ΑΛΚΜΑΝ
λυρικός, 7ος αι. π.Χ.

- Διδασκαλία πρός Άντίοχον δοΰκα

Διδασκ.

ΑΘΗΝΑΙΟΣ
ρήτορας, γραμματικός, 2ος / 3ος αι. μ.Χ.

Αθην.

Αμμων.

ΑΜΜΩΝΙΟΣ
γραμματικός, 1ος / 2ος αι. μ.Χ.
- Περ'ι όμοιων και διαφόρων λέξεων

- Δειπνοσοφισταί
ΑΙΛΙΟΣ ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ

Δειπνοσοφ.
Αιλ. Αριστείδ.

ρήτορας, 2ος αι. μ.Χ.
-Έπιστολαί

Έπιστ.

ΑΙΛΙΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ
γραμματικός, 2ος αι. μ.Χ.
- Αττικά ονόματα
ΑΙΣΧΙΝΗΣ

- Περ'ι άκυρολογίας
ΑΜΜΩΝΙΟΣ ΕΡΜΕΙΟΥ
φιλόσοφος, 5ος αι. μ.Χ.

Αμμων. Ερμ.

- Προλεγόμενα τών δέκα κατηγοριών
ΑΜΦΙΛΟΧΙΟΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4ος αι. μ.Χ.

Άττ. Όνόμ.
Αισχίν.

- Κατό αιρέσεων

Προλεγ.
Αμφιλοχ.

Κατά αίρέσ.

28

ΑΝΑΚΡΕΩΝ
λυρικός, 6ος / 5ος αι. π.Χ.
-Επιγράμματα

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ

Ανακρ.

- Περ'ι άντωνυμίας

Περ'ι άντων.

- Περ'ι επιρρημάτων
Έπιγρ.

ΑΝΑΞΑΓΟΡΑΣ
φιλόσοφος, 5ος αι. π.Χ.

Αναξαγ.

ΑΝΑΞΙΜΕΝΗΣ
φιλόσοφος, 6ος αι. π.Χ.

Αναξιμέν.

Περ'ι έπιρρ.

- Περ'ι συντάξεως

Περ'ι συντάξ.

ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ ΡΟΔΙΟΣ
επικός, 3ος αι. π.Χ.

Απολλ. Ροδ.

- Άργοναυτικά
ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ ΣΟΦΙΣΤΗΣ
σοφιστής, 1ος / 2ος αι. μ.Χ.

ΑΝΑΧΑΡΣΙΣ
επιστολογράφος, 1ος αι. π.Χ.
ΑΝΔΟΚΙΔΗΣ
ρήτορας, 5ος αι. π.Χ.
- Περί της έαυτοϋ καθόδου
- Περί των μυστηρίων

- Λεξικόν κατά στοιχεΐον τής τε
Ίλιάδος και’Οδύσσειας
Ανδοκ.
Περ'ι έουτ. καθόδ.
Περ'ι μυστ.

- Κατά Άλκιβιάδου

Κοτά Άλκιβ.

ΑΝΝΑ ΚΟΜΝΗΝΗ
ιστορικός, 11ος αι. μ.Χ.

Άνν. Κομν.

- Αλέξιός

Άργοναυτ.

Λεξ. Όμηρ.

ΑΠΠΙΑΝΟΣ
ιστορικός, 1ος / 2ος αι. μ.Χ.
ΑΡΑΡΟΣ
κωμικός, 5ος αι. π.Χ.
ΑΡΙΣΤΕΑΣ ΙΟΥΔΑΙΟΣ
3ος αι. π.Χ.
-Επιστολή προς Φιλοκράτη

Έπιστ. Φιλοκρ.

Άλεξ.
Αριστ. Κοϊντ.

ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΚΟΪΝΤΙΛΙΑΝΟΣ
μουσικός, 3ος αι. μ.Χ.

ΑΝΝΩΝ
γεωγράφος, 5ος αι. π.Χ.

- Περ'ι μουσικής

Περ'ι Μουσ.

ΑΡΙΣΤΟΔΗΜΟΣ
ιστορικός, 4ος αι. π.Χ. - 2ος αι. μ.Χ.*

Αριστοδήμ.

- Περίπλους
ΑΝΤΙΜΑΧΟΣ ΚΟΛΟΦΩΝΙΟΣ
ελεγειακός, επικός, 5ος αι. π.Χ.

ΑΡΙΣΤΟΜΕΝΗΣ
κωμικός, 5ος αι. π.Χ.

ΑΝΤΙΠΑΤΡΟΣ ΤΑΡΣΕΥΣ
φιλόσοφος, 2ος αι. π.Χ.

ΑΡΙΣΤΟΝΙΚΟΣ

- Κατά των αιρέσεων

- Περ'ι των σημείων τής Ίλιά­
δος και ’Οδύσσειας

ΑΝΤΙΣΘΕΝΗΣ
ρήτορας, 5ος / 4ος αι. π.Χ.
ΑΝΤΙΦΑΝΗΣ
κωμικός, 4ος αι. π.Χ.

Αντκράν.

ΑΝΤΙΦΩΝ
ρήτορας, 5ος αι. π.Χ.

Αντκρ.

- Περί τοϋΉρώδου φόνου
- Τετραλογία

- Στοιχεία μουσικής

Περ'ι Ήρώδ. φόν.
Τετραλ.

- Κατηγορία φόνου
άπαράσημος

Κατηγορ. φόν.
άπαρ.

- Φαρμακείας κατά τής μητρυιάς

Φαρμακ. μητρ.

ΑΝΩΝΥΜΟΣ
6ος αι. μ.Χ.
- Διάλογος μετά των
’Ιουδαίων
ΑΝΩΝΥΜΟΣ, σχόλια εις τον
Ερμογένη

Ανωνύμ.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ
φιλόσοφος, 4ος αι. π.Χ.
- ’Αθηναίων Πολιτεία

Διάλ. μετά των
Ίουδ.

- Περ'ι ακουστών
- Περ'ι αναπνοής
- Περ'ι αρετών και κακιών
- Περ'ι αναπνοής
- Περ'ι ένυπνίων
-Έπιστολαί
- Περ'ι έρμηνείας

Σχολ. 'Ρητόρ.

- Περ'ι ζώων γενέσεως
- Ζώων ίστορίαι

Απόλλων. Δυσκ.

Αριστοξ.
Στοιχ. μουσ.
Αριστ.
Άθην. Πολιτ.

- Περ'ι αίσθήσεως και αισθητών

- ’Αναλυτικά Πρότερα

- Περί στάσεων
ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ ΔΥΣΚΟΛΟΣ
γραμματικός, 2ος αι. μ.Χ.

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ
μουσικός, φιλόσοφος, 4ος αι. π.Χ.

Αρ ιστόν.
Περ'ι σημ. Ίλιάδ.

- Περ'ι ζώων μορίων
- Περ'ι πορείας ζώων

Περ'ι άκουστ.
Περ'ι όναπν.
Περ'ι άρετ. κο'ι κοκ.
Περ'ι όναπν
Άναλυτ. Προτ. A '
Περ'ι ένυπν.
Έπιστολ.
Περ'ι έρμην.
Περ'ι ζώων γεν.
Ζώων /στ.
Περ'ι ζώων μορ.

29

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ
-Η θικά Εύδήμεια
-Η θικά Μεγάλα
-Η θικά Νικομάχεια
- Περί θαυμάσιων
άκουσμάτων
- Κατηγορίαι
- Περί κόσμου

Ήθ. Εύδήμ.
Ήθ. Μεν.
Ήθ. Νικομ.
Περί θαυμασ.
ακουσμ.
Κατηγορ.
Περ} κόομ.

- Μετεωρολογικά

Μετεωρ.

- Μετά τά Φυσικά

Μετά τά Φυσ.

- Μηχανικά

Περ/ ουράν.

- Περί πνεύματος

Περ/ πνεύμ.

- Περί Ποιητικής

Ποιητ.

- Πολιτικά

Πολιτ.

- Προβλήματα

Προβλ.

- Τέχνη 'Ρητορική

'Ρητορ.

- Τοπικά
- Φυσικά
- Φυσιογνωμικά
- Περί χρωμάτων
- Περί ψυχής
- Προτρεπτικός

Σοφιστ. έλεγχοι

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ
κωμικός, 5ος αι. π.Χ.

Φυσ.
Φυσιογν.
Περ/ χρωμ.
Περ/ ψυχ.
Προτρ.

Αριστοφ.

- Βάτραχοι
- Ειρήνη

Βάτρ.
Είρ.

-Έκκλησιάζουσαι

Έκκλησ.

- Θεσμοφοριάζουσαι

Θεσμοφ.

- Νεφέλαι

Ίππ.
Λυσιστρ.
Νεφέλ.

-Ό ρνιθες

Όρν.

- Πλούτος

Πλοϋτ.

- Σφήκες

Σφήκ.

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΣ
γραμματικός, 3ος / 2ος αι. π.Χ.
- Συλλογή τής περί ζώων
ιστορίας

Αριστοφ. Γραμμ.
Περί ζώων

ΑΡΡΙΑΝΟΣ
ιστορικός, 2ος αι. μ.Χ.
ΑΡΤΕΜΙΔΩΡΟΣ ΔΑΛΔΙΑΝΟΣ
ονειροκρίτης, 2ος αι. μ.Χ.

oc^ αι. μ.Χ.

ΑΥΤΟΚΡΑΤΗΣ
κωμικός, 5ος αι. π.Χ.
Βακχυλ.

ΒΑΚΧΥΛΙΔΗΣ
λυρικός, 5ος αι. π.Χ.

Ύπορχ.

-Ύπορχήματα
ΒΑΡΡΩΝ ΤΕΡΕΝΤΙΟΣ
γραμματικός, ιστορικός, 1ος αι. π.Χ·
- De lingua latina
ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4ος αι. μ.Χ.
-Επιστολή Εύσταθίω Φιλοσοφώ

Όμιλ. Ψολμ.
Έπιστ. Εύστοθ.
Άσκητ.

- Ασκητικά
-Έξορκισμοϊ προς τούς πάσχοντας ύπό δαιμόνων και έκάστην ασθένειαν
-Επιστολή Πατροφίλω
Επισκοπώ

Βασιλ.

Εις προφ. Ήσαΐαν
Έξορκ.

Έπιστ. Πατροφ.

- Είς τόν άγιον μάρτυρα
Μάμαντα

Είς Μάμαντα

ΒΑΤΡΑΧΟΜΥΟΜΑΧΙΑ
έπος, 4ος - 2ος αι. π.Χ.*
ΒΕΛΘΑΝΔΡΟΣ ΚΑΙ ΧΡΥΣΑΝΤΖΑ
μεσαιωνικό μυθιστόρημα, 15ος αι. μ.Χ.

Βέλθ.

ΒΙΑΣ Ο ΠΡΙΗΝΕΥΣ
ένας από τους επτά σοφούς, 6ος αι. π.Χ.
ΒΙΟΣ ΑΔΑΜ
απόκρυφο κείμενο, 1ος αι. π.Χ. - 1ος αι. μ.Χ.*
ΒΙΡΓΙΛΙΟΣ
ποιητής, 1ος αι. π.Χ.

Αρτεμιδ.

- ’Ονειροκριτικά
ΑΡΧΙΛΟΧΟΣ

ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4ος /

- Εις τον προφήτηνΉσαΐαν
Άχαρν.

- Λυσιστράτη

Αστερ.
ΑΣΤΕΡΙΟΣ ΑΜΑΣΕΙΑΣ
^
αι. μ.Χ.
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4οζ / ος
Σχολ. Ψολμ.
-Ερμηνεία εις τούς Ψαλμούς

-Όμιλίαι είς τούς Ψαλμούς
Περ} ατόμ. γρομμ.

- Άχαρνής

-Ίππής

ΑΣΙΟΣ
ελεγειακός, επικός, 7ος αι. π.Χ.

Ton.

-Επιτομή Φυσικών
- Περί ατόμων γραμμών

ΑΡΧΥΤΑΣ ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ
μαθηματικός, 4ος αι. π.Χ.

Μηχαν.

- Περί ούρανοΰ

- Σοφιστικοί έλεγχοι

λυρικός, 7ος αι. π.Χ.

Αρχιλ.

ΓΑΛΗΝΟΣ
ιατρός, 2ος αι. μ.Χ.

Γαλήν.

- Περί ανατομικών
έγχει ρήσεων

Περ\ ανατομ.
έγχειρ.

30

-Ίπποκράτους γλωσσών
έξήγησις
- Θρασύβουλος

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ
Ίπποκρ. γλωσσ.
έξήγ.
Θρασύβ.

- Περί αιτιών συμπτωμάτων

Περι αίτ. συμπτωμ.

- Περί της εξ ένυπνίων διαγνώσεως

Περ'ι έξ ένυπν.
διαγν.

- Περί θεραπευτικής μεθόδου

Περί Θεραπ. μεθόδ.

- Προς Πίσωνα περί τής θηριακής βιβλίον

Περ/ θηριακ.

- Περί τώνΊπποκράτους και
Πλάτωνος δογμάτων
- Περί κράσεως και δυνάμεως
τών άπλών φαρμάκων
- Περί κρίσιμων ημερών
- Περί τών ούχ έωραμένων
Ίπποκράτει εκπτώσεων
- Περί τών πεπονθότων τόπων
- Περί τών εν ταΤς τροφαΐς
δυνάμεων
- Προς τούς περί τύπων γράψαντας ή περί περιόδων
- Περί χρείας μορίων
-Ίπποκράτους άφορισμοι και
Γαληνού εις αύτούς ύπόμνημα
- Εις τό έκτον βιβλίον τώνΈπιδημιώνΊπποκράτους ύπόμνημα τρίτον
ΓΕΜΙΝΟΣ
μαθηματικός, 1ος αι. π.Χ.
- Εισαγωγή εις τά φαινόμενα
ΓΕΩΡΓΙΟΣ (Σ)ΦΡΑΝΤΖΗΣ
ιστορικός, 15ος αι. μ.Χ.

Περ} Ίπποκρ. Πλάτ.

-Έργα περ'ι εαυτού
-Επιτάφιος εις τον πατέρα
παρόντος Βασιλείου

Περ} κράσ. ψορμ.
Περί κριό. ήμερ.

Έπιστ.

Περ} ούχ έωρομ.
Ίπποκρ. έκπτώσ.
Περ/ πεπονθ.
τόπων
Περ'ι τροφ. δυνάμ.
Περ'ι τύπ.
Περ'ι χρείας μορ.
Ύπόμν. άψορ.
Ίπποκρ.
Ύπόμν. Ίπποκρ.

Γεμίν.
Είσαγ Φαινόμ.
Γεωργ. Σφραντζή

- Προς Κληδώνιον
Γρηγ. Θαυμ.
ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΝΕΟΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 3ος αι. μ.Χ.
-Επιστολή κανονική περ'ι τών έν τη
καταδρομή τών βαρβάρων ειδωλόθυτα φαγόντων ή και ετερά τινα
πλημμελησάντων

- Λόγος εις τό Μακάριοι οί κα­
θαροί τη καρδία
- Κατά Εύνομίου
-Επιτάφιος εις Μελέτιον επίσκοπον ’Αντιόχειας
-Έξήγησις τού άσματος τών
ασμάτων
- Λόγος Κατηχητικός
- Εις τον βίον τού άγιου Γρηγορίου τού θαυματουργού
- Εις τάς έπιγραφός τών ψαλμών
-Έγκώμιον εις τον Όσιον πα­
τέρα ήμώνΈφραίμ

ΔΑΒΙΔ ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ
φιλόσοφος, 6ος αι. μ.Χ.

Χρον.

Χρονικ.
Γεωργ. Συγκέλλ.
Έκλ. Xpovoyp.
Γοργ.

Γρηγ. Ναζιανζ.
ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΝΑΖΙΑΝΖΗΝΟΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4ος αι. μ.Χ.

Έπιστ.

Γρηγ. Νύσσ.
ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΝΥΣΣΗΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4ος αι. μ.Χ.

-Έπιστολαί
Γεωργ. Κεδρ.

Παραινετ.

- Εις τά Θεοφάνια, είτουν
Γενέθλια τού Σωτήρος

Γεωργ. μοναχ.

ΓΟΡΓΙΑΣ
σοφιστής, 5ος / 4ος αι. π.Χ.

Εις έαυτοϋ βίον

- Αλφαβητικός Παραινετικός Λόγος

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΟΝΑΧΟΣ
χρονογράφος, 9ος αι. μ.Χ.

-Εκλογή Χρονογραφίας

Εις τον Μέγα
Βασίλ.

- Εις τον έαυτοϋ βίον

- Εις τον έκκλησιαστήν

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΥΓΚΕΛΛΟΣ
χρονογράφος, 8ος / 9ος αι. μ.Χ.

Εις άγιον βάπτ.

- Εις τον μέγαν Βασίλειον έπίσκοπον Καισαρείας Καππαδο­
κίας επιτάφιος

Σύνοψις ίστορ.

- Χρονική Ιστορία

Έπιτάψ. εις πατέρα

- Εις τό άγιον βάπτισμα

- Σύνοψις ιστοριών

- Χρονικόν σύντομον εκ διαφόρων χρονογράφων τε και εξη­
γητών συλλεγέν και συντεθέν

Περ'ι εύταξ.

- Περ'ι τής έν διαλέξεσιν εύταξίας

-Έπιστολαί

- Χρονογραφία
ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΕΔΡΗΝΟΣ
χρονογράφος, 11ος αι. μ.Χ.

- Περ'ι βίου

- Τά προλεγόμενα τής Πορφυρίου
εισαγωγής άπό φωνής Δαβίδ
τού θεοφιλεστάτου και θεόφρονος φιλοσόφου

Εις μακαρισμ.
Κατά Εύνομ.
Εις Μελέτ. Άντιοχ.
Έξήγ. άσμ.
Λόγ. Κατηχ.
Βίος Γρηγ. Θαυμ.
Έπιστ.
Έπιγρ. Ψαλμ.
Ε'ις όσιον Έφρ.
ΕίςΈκκλπσ.
Δαβίδ Φιλοσ.
Προλεγ.
Πορφυρ.

ΔΑΪΜΑΧΟΣ
ιστορικός, 3ος αι. π.Χ.
ΔΑΜΑΣΚΙΟΣ
φιλόσοφος, 5ος / 6ος αι. μ.Χ.
- Περ'ι πρώτων άρχών

Δαμασκ.
Περ'ι αρχών

- Εις τον Φαίδωνα
ΔΕΙΝΑΡΧΟΣ

Δεινάρχ.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ
ρήτορας, 4ος / 3ος αι. π.Χ.
- Κατά Δημοσθένους

Κατά Δημοσθ.

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΦΑΛΗΡΕΥΣ
ιστορικός, 4ος αι. π.Χ.

Δημ. Φαληρ.

- Περ'ι εύγλωττίας

Περ'ι εύγλωττ.

Δημοκρ.

ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ
ρήτορας, 4ος αι. π.Χ.

Δημοσθ.
Περ'ι παραπρεσβ.

-Έπιστολαί
-Ερωτικός

Κατά Άριστοκρ.

-Έφεσις πρός Εύβουλίδην

Κατά Εύβουλ.

- Πρός Καλλικλέα περ'ι χωρίου
βλάβης

Κατά Καλλικλ.

- Πρός Λεωχάρη περ'ι τοΰ
Άρχιάδου κλήρου

Κατά Λεωχ.

- Κατά Μειδίου: Περ'ι τοϋ κον­
δύλου

Κατά Μειδ.

- Πρός Νικόστρατον περ'ι
ανδραπόδων άπογραφής

Κατά Νικοστρ.

- Πρός’Ονήτορα έξούλης A

Κατά Όνήτορος

- Κατό Τιμοκράτους

Κατά Τιμοκρ.

- Πρός Φορμίωνα ύπέρ τοϋ
δανείου

Πρός Φορμ.

- Φιλιππικός
- Περ'ι Αλοννήσου
- Περ'ι τοΰ στεφάνου

Όλυνθ. A '
Φιλιππ. A '
Περ'ι Αλονν.
Περ'ι στεφ.

- Περ'ι των συμμοριών
- Περ'ι των εν Χερρονήσω

Περ'ι Ίσαίου

-Ίσαϊος Αθηναίος

Ίσοκρ.

- ’Ισοκράτης Αθηναίος
- Περ'ι συνθέσεως ονομάτων

Περ'ι συνθ. όνομ.

Έπιστ. πρός Πομπ.

Κατά Άριστογ.

- ’Ολυνθιακός A '

Περ'ι Θουκ.
Έπιστ. Άμμαίω

-Επιστολή πρός Πομπήιον

- Κατ' Άριστογείτονος A '
- Κατ' Άριστοκράτους

- Διονύσιος Άμμαίω τώ φιλτάτω πλεΐστα χαίρειν

Έρωτ.
Κατά Άνδροτ.

Περ'ι Χερρον.

- Προοίμια

Προοίμ.

- Πρός την έπιστολήν τοΰ Φιλίππου

Φίλιππ.

- Βιβλιοθήκη Ιστορική

Άτι. όνόμ.
Τέχν. περ'ι τών
πανηγ.

Περ'ι Θουκ. ίδιωμ.

- Κατ' Άνδροτίωνος παρανόμων

ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
ιστορικός, 1ος αι. π.Χ.

- Αττικό ονόματα
- Τέχνη περ'ι των
πανηγυρικών

- Περ'ι τών Θουκυδίδου
ιδιωμάτων

Πρός Λεπτίν.

ΔΙΓΕΝΗΣ ΑΚΡΙΤΗΣ (Έπος
τού Διγενή Ακριτη)
11ος / 12ος αι. μ.Χ.

Ρωμ. άρχ.
Περ'ι μιμήσ.

Έπ/στ.

- Περ'ι τής άτελείας πρός Λεπτίνην

- Διαταγα'ι των άγιων ’Αποστό­
λων διό Κλήμεντος

- Ρωμαϊκή άρχαιολογία

- Περ'ι Θουκυδίδου

ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ
φιλόσοφος, 5ος αι. π.Χ.

ΔΙΑΤΑΓΑΙ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ
4ος αι. μ.Χ.

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΑΛΙΚΑΡΝΑΣΣΕΥΣ
Διον. Αλικαρν.
ιστορικός, 1ος αι. π.Χ. / 1ος αι. μ.Χ.
- Περ'ι μιμήσεως

ΔΗΜΟΔΟΚΟΣ
λυρικός, 6ος αι. π.Χ. (;)

- Περ'ι τής παραπρεσβείας

31

Διαταγ. Άποστ.
Διαταγ. Άποστ.

Διγεν. Ακρ.

Διοδ. Σικελ.
Βιβλ. Ίστορ.

- Λυσίας Συρακούσιος πατρόθεν
ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΗΣ
- Περ'ι τής ούρανίου ιεραρχίας

Αυσ.
Διον. Αρεοπ.
Περ'ι ουράν, ίερ.

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΘΡΑΞ
γραμματικός, 2ος αι. π.Χ.

Διον. Θρακ.

- Τέχνη Γραμματική

Τέχνη Γραμμ.
Διον. Κωμ.

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΚΩΜΙΚΟΣ
κωμικός, 4ος αι. π.Χ.

Διοσκ.

ΔΙΟΣΚΟΥΡΙΔΗΣ ΠΕΔΑΝΙΟΣ
ιατρός, 1ος αι. μ.Χ.
- Περ'ι ύλης ιατρικής

Περ'ι ύλης ιατρ.

ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ
μαθηματικός, 3ος αι. μ.Χ.
ΔΙΩΝ ΚΑΣΣΙΟΣ
ιστορικός, 2ος / 3ος αι. μ.Χ.

Δίων. Κασσ.

-'Ρωμαϊκή Ιστορία
ΔΙΩΝ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ
ρήτορας, φιλόσοφος, 1ος αι. μ.Χ.

'Ρωμ. Ίστ.
Δίων. Χρυσοστ.

- Περ'ι Βασιλείας

Περ'ι Βασιλ.

ΔΟΥΚΑΣ
χρονογράφος, 15ος αι. μ.Χ.
ΕΙΡΗΝΑΙΟΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 2ος αι. μ.Χ.

Ειρην.

- Κατά αιρέσεων
ΕΚΑΤΑΙΟΣ ΜΙΛΗΣΙΟΣ
ιστορικός, 6ος αι. π.Χ.
ΕΚΑΤΑΙΟΣ ΑΒΔΗΡΙΤΗΣ
ιστορικός, 4ος αι. π.Χ.
ΕΛΛΑΝΙΚΟΣ
ιστορικός, 5ος αι. π.Χ.

Ελλανίκ.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ

Εμπεδ.

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ
φιλόσοφος, 5ος αι. π.Χ.

μαθηματικός, 4ος αι. / 3ος αι. Π·Χ·
- Φαινόμενα
- Στοιχεία γεωμετρίας

ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ
φιλόσοφος, 4ος / 3ος αι. π.Χ.

Επικούρ.

ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ
φιλόσοφος, 1ος / 2ος αι. μ.Χ.

Επικτ.

ΕΥΜΗΛΟΣ
επικός, 8ος αι. π.Χ.

- Διατριβαί

Διοτρ.

ΕΥΝΑΠΙΟΣ
σοφιστής, 4ος / 5ος αι. μ.Χ.

ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ
φιλόσοφος, 6ος αι. π.Χ.

Στο ιχ. γεωμ.
Όπτικ.

- ’Οπτικά

Ευναπ.
Βίοι Σοφιστ.

- Βίοι Σοφιστών

ΕΠΙΦΑΝΙΟΣ ΚΥΠΡΟΥ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4ος 0'· Μ·χ ·
- Πανάριον (Κατό Αιρέσεων)
- Λειτουργία τών Προηγιασμέ­
νων Δώρων

Επιφαν.

ΕΥΠΟΛΙΣ
κωμικός, 5ος αι. π.Χ.

Κατά αίρέσ.

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ
τραγικός, 5ος αι. π.Χ.

Λειτουργ.
προηγιασμ.

Ευπόλ.

Ευριπ.
Αλκ.

-Άλκηστις

Άνδρομ.

- Ανδρομάχη

- Περί μέτρων και σταθμών

Βάκχ.

- Βάκχαι
ΕΠΙΧΑΡΜΟΣ
κωμικός, 5ος αι. π.Χ.

-Εκάβη
-Ελένη

ΕΡΑΣΙΣΤΡΑΤΟΣ
ιατρός, 3ος αι. π.Χ.

Ήλ.

-Ήλέκτρα

Ήροκλ.

-Ήρακλεϊδαι

Ίκέτ.

-Ίκέτιδες

ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΗΣ
φιλόλογος, αστρονόμος, 3ος π.Χ.

Ερατοσθ.

- Αστροθεσίαι ζωδίων (ή Καταστερισμοί)

Άστροθεσ.

-Ιφιγένεια έν Αυλίδι

ΕΡΜΕΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ
φιλόλογος, 5ος αι. μ.Χ.

Ερμ. Αλεξ.

-Ιφιγένεια έν Ταύροις
-1ων

Ίππόλ.

-Ιππόλυτος

Ίφιγ. Αύλ.
Ίφιγ. Τούρ.
Κύκλ.

- Κύκλωψ
Σχόλ. Πλάι. ΦαΤδρ.

- Σχόλια εις τον Πλάτωνος
Φαιδρόν

Μήδ.

- Μήδεια

Όρέοτ.

-Όρέστης
Ερμίππ.

ΕΡΜΙΠΠΟΣ
κωμικός, 5ος αι. π.Χ.

'Ρήσ.

- 'Ρήσος

Τρωάδ.

- Τρωάδες

Φοίν.

- Φοίνισσαι
Ερμογ.

ΕΡΜΟΓΕΝΗΣ
ρήτορας, 2ος / 3ος αι. μ.Χ.
- Περί ιδεών λόγου
- Περί μεθόδου δεινότητος

1Περ} μεθόδ. δεινότ.

ΕΡΩΤΙΑΝΟΣ
γραμματικός, 1ος αι. μ.Χ.
-Ίπποκράτους Λέξεις

Ερωτιαν.

ΕΥΚΛΕΙΔΗΣ

-Έκλογαι εκ των προφητών
- Εύαγγελική Άπόδειξις
- Προς Μαρίνον περ'ι τών έν
εύαγγελίοις ζητημάτων και
λύσεων
- Σχόλια εις τόνΉσαΐα

ΕΥΒΟΥΛΟΣ
κωμικός, 4ος αι. π.Χ.

- Περί λέξεων ρητορικών

- Εκκλησιαστική Ιστορία

Ευσεβ.
Έκκλ. Ίστ.

Έκλογ. προφητ.
Εύαγγ. Άπόδ.

- Εύαγγελική Προπαρασκευή
Ίπποκρ. λέξ.

ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ
(απόκρυφο κείμενο), 3ος αι. μ.Χ.

ΕΥΔΗΜΟΣ
ρήτορας, 2ος - 4ος αι. μ.Χ.*

ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΠΑΜΦΙΛΟΥ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4ος σι· Μ· ·

Ευδήμ.
Περί λέξ. ρητορ.
Ευκλείδ.

Προς Μαρίν.

Σχολ. Ήσαΐου

- Σχόλια εις τούς Ψαλμούς

Σχολ. Ψαλμ.

-Εκκλησιαστική Θεολογία

Έκκλ. Θεολ.

ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
Ευσταθ. Θεσσ.
φιλόλογος, εκκλησιαστικός συγγραφέας,
12ος αι. μ.Χ.
- Παρεκβολαι εις τήν'Ομήρου
Ίλιάδα

Σχόλ.Ίλ.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ
- Παρεκβολαι εις τήν'Ομήρου
’Οδύσσειαν
- Παρεκβολαι εις Διονύσιον τον
Περιηγητήν
-'Άλωσις Θεσσαλονίκης
ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΣ
-Υπόμνημα εις τό δεύτερον
των δευτέρων ’Αναλυτικών
τοΰ Άριστοτέλους
ΕΥΤΕΧΝΙΟΣ
σοφιστής, 3ος - 10ος αι. μ.Χ.*
- Παράφρασις εις τά τοϋ
Όππιανοΰ κυνηγητικά

Σχόλ. Όδ.

- Κεφαλαι έκατόν
- Περί αρετής
- Κατά μίμησιν τών Παροιμιών
- Λόγος κατά αιρετικών
- Λόγος περί τοϋ Κάιν και τοΰ
Άβελ τής άναιρέσεως
- Εύχαι τής Θεοτόκου
ΖΗΝΟΔΩΡΟΣ
γραμματικός, 3ος αι. π.Χ.
- Περί συνήθειας
ΖΗΝΩΝ ΚΙΤΙΕΥΣ
φιλόσοφος, 4ος / 3ος αι. π.Χ.

Ηρακλ.

ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ
φιλόσοφος, 6ος / 5ος αι. π.Χ.

Σχόλ.
"Αλωσ. Θεσσ.
Ευστρατ.
Σχόλ.

Ευτεχν.

ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΠΑΡΑΔΟΞΟΓΡΑΦΟΣ
4ος αι. π.Χ. (;)
- Ανασκευή ή θεραπεία μύθων
τών παρά φύσιν παραδεδομένων

Άνασκ. ρύθ.

Ηροδ.

ΗΡΟΔΟΤΟΣ
ιστορικός, 5ος αι. π.Χ.
-Ίστορίαι

Παράφρ.

ΕΦΡΑΙΜ ΣΥΡΟΣ
ΕΦΡ ΣύΡ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4ος αι. μ.Χ.
- Προς αρχαρίους άσκητάς
- Λόγος παραινετικός

33

Ποραιν. λόγ.
Κεφολ.
Κατά pip. Παροιρ.
Λόγ. κατά αίρετ.
Λόγ Κάιν
Εύχ. Θεοτ.
Ζηνοδ.
Περί συνηθ.
Ζήν.

Ηρωδ.

- Τής μετά Μάρκον βασιλείας
ιστοριών βιβλία η '

Μάρκ.
Ηρωδιαν.

ΗΡΩΔΙΑΝΟΣ ΑΙΛΙΟΣ
γραμματικός, 2ος αι. μ.Χ.

- Περί καθολικής προσωδίας Περί καθολ. προσωδ.
- Περί ορθογραφίας

Περί όρθογρ.

-Έπιμερισμοί

Έπιρερ.

- Περί τόνου τών συντιθεμένων ονομάτων
- Περί παθών
- Περ) σολοικισμού και βαρβαρισμοΰ

Περ} σολοικ.
βαρβαρ.

- Περί τόνου τής ένικής γενικής
- Παρεκβολαι τοΰ μεγάλου ρήματος

Παρεκβολ.

ΗΡΩΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ
μηχανικός, 1ος αι. π.Χ. / 1ος αι. μ.Χ.

Ήρων.

- Γεωμετρικά
- Πνευματικά

ΖΩΝΑΡΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ
γραμματικός, χρονογράφος,
11ος / 12ος αι. μ.Χ.

Ίστ.

ΗΡΩΔΙΑΝΟΣ
ιστορικός, 2ος / 3ος αι. μ.Χ.

-'Ορισμοί
- Περί Μέτρων

Γζωρετρ.
Πνευρ.
Όρ.
Μέτρ.

-Επιτομή Ιστοριών

Έπιτορ.

- Βελοποιικά

Βελοπ.

ΖΩΣΙΜΟΣ ΑΛΧΗΜΙΣΤΗΣ
αλχημιστής, 3ος / 4ος αι. μ.Χ.

Ζωσίμ.

ΗΣΙΟΔΟΣ
επικός, 8ος αι. π.Χ.

Ησιόδ.

- Περί οικονομίας τοϋ τής Μαγνήσιας σώματος
ΗΛΙΟΔΩΡΟΣ ΑΛΧΗΜΙΣΤΗΣ
ποιητής, 4ος αι. μ.Χ. (;)
-Ήλιοδώρου φιλοσόφου πράς
Θεοδόσιον τόν μέγαν βασιλέα
περί τής τών φιλοσόφων μυ­
στικής τέχνης

Περ/ οίκον.
Ηλιοδ.
Προς Θεοδόσ.

ΗΡΑΚΛΕΙΔΗΣ
γραμματικός, 1ος αι. μ.Χ.

Αίθιοπ.

Έργα κα'ι ήρ.

- Θεογονία

Θεογ

- ΆσπιςΉρακλέους

Άσπίς

ΗΣΥΧΙΟΣ
λεξικογράφος, 5ος αι. μ.Χ.

Ησυχ.

- Λεξικόν

ΗΛΙΟΔΩΡΟΣ ΕΜΕΣΗΝΟΣ
Ηλιοδ. Εμεσ.
μυθιστοριογράφος, 3ος / 4ος αι. μ.Χ.
- Αιθιοπικά

-Έργα και ήμέραι

ΗΦΑΙΣΤΙΩΝ
γραμματικός, 2ος αι. μ.Χ.
- ’Εγχειρίδιον περί μέτρων

Λεξ.
Ηφαιστ.
Έγχειρ. περ/ ρέτρ.

Θαλ. Μιλησ.
ΘΑΛΗΣ Ο ΜΙΛΗΣΙΟΣ
ένας από τους επτά σοφούς, 6ος αι. π.Χ.
ΘΕΜΙΣΤΙΟΣ

Θεμιστ.

34

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ

ρήτορας 4ος αι. μ.Χ.
Θεόγν.

ΘΕΟΓΝΙΣ
ελεγειακός ποιητής 6ος αι. π.Χ.

Έλεγ.

- Ελεγεία ι

Θεοδοσ.

ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ
γραμματικός 4ος / 5ος αι. μ.Χ. (;)

Περ'ι Υραμμ.

ΘΕΟΔΩΡΗΤΟΣ ΚΥΡΟΥ
εκκλησιαστικός συγγραφέας
4ος / 5ος αι. μ.Χ.

Θεοδωρήτ.

Έρμην. Ίερεμ.
Ζητούμ.
Παραλειπ.

-Εκκλησιαστική Ιστορία

Έκκλ. Ίστ.
Έρμην. προφ.
Ίερεμ.

-Ερμηνεία εις τον προφήτην
Ήσαΐαν

Σχόλ. Ήσαΐου
Ύπόμν.

-Ερμηνεία εις τον προφήτηνΏσηέ

Θεοδ. Στουδ.

Έπιστ.

Θεοκρ.
Είδύλ.

- Ειδύλλια

Θεοπόμπ.

ΘΕΟΠΟΜΠΟΣ
ιστορικός 4ος αι. π.Χ.
ΘΕΟΦΑΝΗΣ ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας 9ος αι. μ.Χ.

Θεοφάν.

- Χρονογραφία

Xpovoyp.

- Περί φυτών αιτιών
- Περί εύσεβείας

Θεοφρ.
Περ) φυτ. οιτ.
Χοροκτ.
Περι εύσεβ.

- Περί αισθήσεων και αισθητών
ΘΕΣΠΙΣ
τραγικός 6ος αι. π.Χ.
ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ
ιστορικός 5ος αι. π.Χ.
-Ίστορίαι
ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ
φιλόσοφος 3ος /4 ο ς αι. μ.Χ.

Περ'ι τροφ.

ΙΕΡΩΝΥΜΟΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας 4ος αι. μ.Χ.
- Vulgata Latina (Βουλγάτα)
- Vita Sancti Hilarionis (Βίος ΑγίουΊλαρίωνος)
ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας 4ος αι. μ·Χ·
- Σχόλια εις τόνΊώβ
ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΣ
αυτοκράτορας 6ος αι. μ.Χ.

Ιουστιν.

- Νεαραί
- Περ'ι Θεοδώρου τοΰ Μομψουεστίας

Έπιστ.
Έπιστ. Θεοδ.
Μομψουεστ.

-Έδικτον

ΘΕΟΚΡΙΤΟΣ
ποιητής 3ος αι. π.Χ.

- Χαρακτήρες

ΙΕΡΟΦΙΛΟΣ
φιλόσοφος 4ος - 6ος αι. μ.Χ.*

-Επιστολή

-Έ κ των διαφόρων αύτοϋ έπιστολών έκλογής πρώτης και
δευτέρας εξορίας

ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ
φιλόσοφος 4ος αι. π.Χ.

Έπιστ.
Ιεροφίλ.

- Περ'ι τροφών κύκλος

-Ερμηνεία τής Προφητείας τοΰ
Θείου Ίερεμίου

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΣΤΟΥΔΙΤΗΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας
8ος / 9ος αι. μ.Χ.

ΙΓΝΑΤΙΟΣ ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ
(ο Θεοφόρος)
Ιγνατ. Αντιοχ.
εκκλησιαστικός συγγραφέας 1ος αι. μ.Χ.
-Έπιστολαί

- Περί γραμματικής

-Ερμηνεία εις τον προφήτην
Ιερεμίαν
- Εις τά ζητούμενα των Βασιλειών
και των Παραλειπομένων

ΙΒΥΚΟΣ
λυρικός 6ος αι. π.Χ.

Θέσπ.

ΙΟΥΣΤΙΝΟΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ
ΚΑΙ ΜΑΡΤΥΣ
απολογητής 2ος αι. μ.Χ.
- Απολογία
- Προς Τρύφωνα Ιουδαίον
Διάλογος
ΙΠΠΑΡΧΟΣ
αστρονόμος 2ος αι. π.Χ.
ΙΠΠΙΑΣ
σοφιστής 5ος αι. π.Χ.

Ίστ.
Ιαμβλ.

Προς Τρύφ. Ίουδ.
Ιππάρχ.

Ιππ.

ΙΠΠΙΑΤΡΙΚΑ
(συμπίλημα), 9ος αι. μ.Χ.

Ιππιατρ.

ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ
ιατρός 5ος αι. π.Χ.

Ιπποκρ.

-Έπιδημίαι

Έπιδημ.

-Έπιστολαί
- Κωακα'ι προγνώσιες

Θουκ.

Ιουστ.

Έπιστ.
Κωοκ. προγν.

- Περ'ι άρχαίης ίητρικής

Περ'ι ορχ. Ίητρ.

- Περ'ι Γυναικείης φύσιος

Περ'ι Γjv. φύσ.

- Περ'ι έπικυήσιος

Περ'ι έπικυήσ.

- Περ'ι τροφής
- Περ'ι φύσιος ανθρώπου
- Άφορισμοί

Περ'ι τροφ.
Περ'ι φύσ. άνθρ.
Άφορ.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ
- Γυναικεία

Γ jvaiK.

- Περί οκταμήνου
- Κ α τ ’ ίητρεΐον

Περ'ι όκτομ.
Κατ' ιητρ.

- Μοχλικόν

Μοχλ.

- Παραγγελίαι

Παραγγ.

- Άρεοπαγιτικός

Άρεοπαγ.

- Περ'ι ειρήνης

Περ / είρ.

- Εύαγόρας

Περ} άέρ.

- Βούσιρις

Περ/ γον.

- Περί διαίτης
- Περί διαίτης οξέων
- Περί των έντός παθών
- Περί εύσχημοσύνης
- Περί ιερής νούσου

Περι διαίτ.

Άρχίδ.

- Άρχίδαμος

Περ/ όγμ.

Περ/ αρθρ.

Φιλιππ.

- Φίλιππος

Περ'ι άδέν.

- Περί γονής

Πανηγυρ.

- Πανηγυρικός

- Περί άδένων
- Περί άρθρων εμβολής

Νικοκλ.

- Νικόκλης ή Κύπριοι

- Περί άγμών
- Περί αέρων, ύδάτων, τόπων

35

Euay.
Βούσιρ.
Παναθ.

- Παναθηναϊκός

Κατά σοφιστ.

- Κατά τών σοφιστών

Πλαταϊκ.

- Πλαταϊκός

Περ/ διαίτ. οξέων

- Περ'ι άντιδόσεως

Περί Άντιδ.

Περ/ εντός παθ.

- Περ'ι τοϋ ζεύγους

Περ'ι ζεύγ.

Περί εύσχημ.
Περ) ίερ. νούσου

- Περί ιητροϋ

Περ/ ιητρ.

- Περί νούσων

Περ} νούσ.

- Τραπεζιτικός
Παραγρ. Καλλίμ.

- Παραγραφή πρός Καλλίμαχον

Αιγινητ.

- Αίγινητικός

Κατά Λοχίτ.

- Κατά Λοχίτου

Περί όδοντ.

- Πρός Εύθύνουν αμάρτυρος

Πρός Εύθύν.

Περ} ποθ.

-Επιστολή τοΤς Μυτιληναίων
άρχουσιν

Έπιστ. Μυτιλ. άρχ.

- Περί Τέχνης

Περ} Τέχν.

- Περί τόπων τών κατά άνθρωπον

Περί τόπ.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΓΑΛΗΝΟΣ
φιλόλογος, 12ος αι. μ.Χ.

- Περί όδοντοφυΐης
- Περί παθών
- Περί σαρκών

- Περί τών έν κεφαλή
τρωμάτων

Περ/ τών έν
κεφ. τρωμ.

- Περί ύγρών χρήσιος

Περ/ ύγρών
Περί φυσ.

- Περί φυσών

Προγνωοτ.

- Προγνωστικόν

Προρρητ.

- Προρρητικόν
ΙΠΠΟΛΥΤΟΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 3ος αι. μ.Χ.

Ιππολ.

Ιωάνν. Γαλήν.
Άλληγορ.

- Άλληγορίαι εις τήνΉσιόδου
Θεογονίαν

Ιωάνν. Δαμασκ.
ΙΩΑΝΝΗΣ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 8ος αι. μ.Χ.
- Κατά Μανιχαίων

Κατά Μανιχ.

-Έκδοσις ακριβής τής ορθο­
δόξου πίστεως
- Περ'ι τοΰ τρισάγιου ύμνου

Έκδοσ. πίστ.
Περ'ι τρισαγ ύμνου
Περ'ι αίρέσ.

- Περί εύλογιών τοϋ Ιακώβ λόγοι

Περί εύλογ.

- Περ'ι αιρέσεων

- Κατά πασών αιρέσεων έλεγχος

Κοτά αίρέσ.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΝΤΑΚΟΥΖΗΝΟΣ Ιωάνν. Κανχακουζ.
ιστορικός, 14ος αι. μ.Χ.

- Εις τον Δανιήλ
ΙΠΠΩΝΑΞ
λυρικός ποιητής, 6ος αι. π.Χ.

Σχόλ. Δανιήλ
Ιππών.

ΙΣΑΙΟΣ
ρήτορας, 4ος αι. π.Χ.
- Περί τοΰ Κίρωνος κλήρου
- Περί τοϋ Άγνίου κλήρου
- Περί τοϋ Άριστάρχου κλήρου
- Περί τοϋ Δικαιογένους κλήρου

Κίρων.
Περϊ Άγν. κληρ.
Δικαιογ.
Κλεών.

- Περί τοΰ Μενεκλέους κλήρου

Μενεκλ.

- Περί τοϋ Φιλοκτήμονος κλήρου
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ
ρήτορας, 5ος / 4ος αι. π.Χ.

Ίστ.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΙΝΝΑΜΟΣ
ιστορικός, 12ος / 13ος αι. μ.Χ.

Ιωάνν. Κινν.

-Επιτομή τών κατορθωμάτων
τώ μακαρίτη βασιλεϊ και πορφυρογεννήτω κυρίω Ιωάννη
τώ Κομνηνώ

Επιτομή

Περ} Άριστ.

- Περί τοϋ Κλεωνύμου κλήρου
- Περί τοΰ Νικοστράτου κλήρου

-Ίστορίαι

Νικοστρ.
Φιλοκτήμ.
Ισοκρ.

- Πρός Δημόνικον

Πρός Δημόν.

- Πρός Νικοκλέα

Πρός Νικοκλ.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΛΑΥΡΕΝΤΙΟΣ ΛΥΔΟΣ
ιστορικός, 6ος αι. μ.Χ.

Ιωάνν. Λυδ.

- Περ'ι μηνών
ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΑΛΑΛΑΣ
ιστορικός, 6ος αι. μ.Χ.
- Χρονογραφία
ΙΩΑΝΝΗΣ ΣΙΚΕΛΟΣ
ρήτορας, 11ος αι. μ.Χ.

Ιωάνν. Μαλάλα
Xpovoyp.
Ιωάνν. Σικελ.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ

36

- Σχόλια εις ιό Έρμογένους
«Περί ιδεών»

Σχολ. Έρμογ.

-Ιουδαϊκή Αρχαιολογία

ΙΩΑΝΝΗΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ
Ιωάνν. Χρυσοστ.
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4ος αι. μ.Χ.

ΙΩΣΗΦ ΓΕΝΕΣΙΟΣ
ιστορικός, 10ος αι. μ.Χ.

- Επιστολή Ίννοκεντίω Επισκοπώ Ρώμης

- Βασιλειών A '

Όμιλ. 52

- Διά τάς πορνείας
Έπιτίμ.

-Επιτίμια
- Εις τον τετραήμερον Λάζαρον

Εις Λάζαρ.

- Κατά Ιουδαίων

Κατά Ίουδ.

- Λόγος έξηγητικάς εις τον
Ήσαΐαν

Αόγ. έξηγητ.
Ήσαΐαν

- Λόγος παραινετικός πράς
Σταγείριον ασκητήν δαιμονώντα

Λόγ. παραινετ.
άσκητ.

- Λόγος εις τάν μακάριον
Βαβύλαν και κατά Ελλήνων

Αόγος εις Βαβ.

- Λόγος εις τον Απόστολον Πέτρον
- Περί αγάπης
- Περί ίερωσύνης
- Περί άμαρτίας
- Περί άναστάσεως νεκρών

Αόγος Πέτρ.
Περ'ι άγάπ.
Περ/ ίερωσ.
Περ) άμαρτ.
Περ'ι νεκρ. αναστ.

- Περί Αννης
-Υπόμνημα εις τήν Β ' Πράς
ΘεσσαλονικεΤς Επιστολήν
-Υπόμνημα εις τήν ΠρόςΈφεσίους Επιστολήν
-Ερμηνεία εις τούς Ψαλμούς

Ύπόμν. εις Β '
Θεσσαλ.

Βασιλ.
Κ.Δ.

- Κατά Ματθαίον

Ματθ.

- Κατά Μάρκον

Μάρκ.

- Κατά Λουκαν

Λουκ.

- Κατά’Ιωάννην

Ιωάνν.

- Πράξεις τών Αποστόλων

Πράξ.

- Προς ‘Ρωμαίους

Ρωμ.

- Προς Κορινθίους A '

Α ' Κορινθ.

- Πράς Κορινθίους Β '

Β ' Κορινθ.

- Προς Γαλάτας
- ΠράςΈφεσίους
- Προς Φιλιππησίους
- Προς ΚολοσσαεΤς
- Πράς ΘεσσαλονικεΤς A '

Γολ.
Εφεσ.
Φιλιππ.
Κολοσσ.
Α ' Θεσσ.

- Πράς ΘεσσαλονικεΤς Β '

Β ' Θεσσ.

- Πράς Τιμόθεον A '

Α ' Τιμόθ.

- Πράς Τιμόθεον Β '

Β ' Τιμόθ.

77γ.

Ύπόμν. έπιστ.
Έφεσ.

- Πράς Φιλήμονα

Φιλήμ.

Έρμην. Ψαλμ.

- Πράς Εβραίους
- Καθολική Επιστολή Ιακώβου

Εβρ.
Ιακώβ.

Σχόλ. Α ' Κορινθ.

- Εις ανδριάντας, 'Ομιλία γ '

Όμιλ. 49

- Εις τήν Περικοπήν τοϋ
Αποστόλου* «Οτε δε ήλθε
Πέτρος εις Αντιόχειαν κατά
πρόσωπον αύτώ άντέστην»

Όμιλ. 51

- Εις τήν Γένεσιν

Όμιλ. 53

- Εις τον εύαγγελισμόν τής
Θεοτόκου και κατά Άρείου
δυσσεβοΰς

Όμιλ. 62

-Υπόμνημα εις τήν πράς
Εβραίους Επιστολήν

Όμιλ. 63

- Καθολική Επιστολή Πέτρου Α '

Β ' Πέτρ.

- Καθολική Επιστολή Ίωάννου Α '

Α ' Ιωάνν.

- Άποκάλυψις’Ιωάννου
ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ
ποιητής, λόγιος, 3ος αι. π.Χ.
- Εις Απόλλωνα

Όμιλ. Ζ

-Υπόμνημα εις το Κατά ΜατθαΤον

Όμιλ. Κατά Ματθ.

- Εις τάν μακάριον Φιλογόνιον

Φιλογόν.

-Υπόμνημα εις το ΚατάΊωάννην

Όμιλ. Κατά Ιωάνν.

ΙΩΝ
φιλόσοφος, ποιητής, 5ος αι. π.Χ.
Φλαβ. Ιωσήπ.

Περ'ι Ίουδ. Πολέμ.

Α ' Πέτρ.

- Καθολική Επιστολή Πέτρου Β '
- Καθολική Επιστολή Ιούδα

- ‘Ομιλία λεχθεΤσα εν τώ ναώ
τής άγιας Αναστασίας

- Περί τοΰ Ιουδαϊκού Πολέμου

ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ

Ιωσ. Γενεσ.

- Πράς Τίτον

-Υπόμνημα εις τήν Α'Πράς
Κορινθίους Επιστολήν

ΙΩΣΗΠΟΣ ΦΛΑΒΙΟΣ
ιστορικός, 1ος αι. μ.Χ.

Ίουδ. Άρχ.

- Κατ' Άπίωνος

-Επιγράμματα

Ιούδ.
Αποκ.
Καλλιμ.
Εις Απόλλ.
Έπιγρ.

ΚΑΛΛΙΝΟΣ
ελεγειακός ποιητής, 7ος αι. π.Χ.
ΚΕΡΚΙΔΑΣ
ιαμβογράφος, 3ος αι. π.Χ.
ΚΙΚΕΡΩΝ
ρήτορας, φιλόσοφος, 1ος αι. π.Χ.

Κερκίδ.

Κικέρ.

ΚΛΑΥΔΙΟΣ ΑΙΛΙΑΝΟΣ
ρήτορας, λόγιος, 2ος / 3ος αι. μ.Χ.

Κλαυδ. Αιλ.

- Ποικίλη Ιστορία

Ποικίλη Ίστ.

ΚΛΕΟΜΗΔΗΣ
αστρονόμος, 2ος αι. μ.Χ.
- Κυκλική θεωρία μετεώρων

Κλεομήδ.
Κυκλ. θεωρ.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ

ΚΛΗΜΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας,
2ος / 3ος αι. μ.Χ.

Κλήμ. Αλεξ.

- Κλήμεντος τών Πέτρου έπιδημιών κηρυγμάτων έπιτομή

Όμιλ.

- Παιδαγωγός

Παιδαγ.

- Προτρεπτικός πρός Έλληνας

Προτρ.

- ΣτρωματεΤς

Στρωμ.

-Έ κ τών Θεοδότου και της
άνατολικης καλουμένης διδα­
σκαλίας κατά τούς Ούαλεντίνου χρόνους έπιτομαί

Θεοδότ. έπιτομ.

ΚΛΗΜΗΣ ΘΕΟΛΟΓΟΣ (πάπας Ρώμης)
εκκλησιαστικός συγγραφέας,
1ος / 2ος αι. μ.Χ.

Κλήμ.

-Έπιστολαί Περί Παρθενίας

Έπιστ.

-Επιστολή πρός Κορινθίους Α '

A ' Κορινθ.

-Επιστολή πρός Κορινθίους Β '

Β ' Κορινθ.

ΚΟΣΜΑΣ ΙΝΔΙΚΟΠΛΕΥΣΤΗΣ

Κοσμά Ινδικ.

περιηγητής, 6ος αι. μ.Χ.
- Χριστιανική Τοπογραφία
Κρατίν.

ΚΡΑΤΙΝΟΣ
κωμικός, 5ος αι. π.Χ.

ΚΡΙΤΙΑΣ
Κριτ.
φιλόσοφος, τραγικός, ελεγειακός, 5ος αι. π.Χ.
ΚΤΗΣΙΑΣ
ιστορικός, 5ος / 4ος αι. π.Χ.

Κτησ.

ΚΥΠΡΙΑ ΕΠΗ
8ος / 7ος αι. π.Χ.

Κύπρ.

ΚΥΡΙΛΛΟΣ ΣΚΥΘΟΠΟΛΙΤΗΣ
βιογράφος, 6ος αι. μ.Χ.

Κυρίλλ. Σκυθοπ.

- Βίος ιοϋ Όσιου πατρός ημών
Σάββα

Βίος Σάββα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΑΝΑΣΣΗΣ Κωνστ. Μανασσή
ιστορικός, ποιητής, 12ος αι. μ.Χ.
- Σύνοψις χρονική άρχομένη
άπό κοσμοποιίας μέχρι τοϋ
κυροϋ Νικηφόρου τοϋ Βοτανειάτου
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ
ΠΟΡΦΥΡΟΓΕΝΝΗΤΟΣ
αυτοκράτορας, εκκλησιαστικός
συγγραφέας, 10ος αι. μ.Χ.
- Περί γνωμών
-Έκθεσις βασιλείου τάξεως
- Περί άρετης και κακίας

Κυρίλλ. Αλεξ.

- Περί άγιας τε και όμοουσίου
Τριάδος

Περ'ι Άγ. Τριάδ.

-Έξήγησις ύπομνηματική εις
τόν προφήτην Ήσαΐαν
-Ερμηνεία ήτοι ύπόμνημα εις
τό ΚατάΊωάννην Εύαγγέλιον

Περ} αρετ. κα'ι κακ.
Περ/ Θεμάτ.

ΛΑΟΝΙΚΟΣ
ΧΑΛΚΟΚΟΝΔΥΛΗΣ
ιστορικός, 15ος αι. μ.Χ.

Λαονίκ.
Χαλκοκονδ.

- Άπόδειξις ιστοριών

'/στ.

ΛΑΧΑΡΗΣ
σοφιστής, 5ος αι. μ.Χ.

Λαχάρ.

-'Ρητορικά

νητορ.

- Σωκράτους Απολογία
(Άνασκευαί)
-Έπιστολαί

Ύπόμν. Ώσηέ
Ένανθρ. μονογεν.
Γλοφ. Γένεσ.
Σχόλ. Ήσοΐου
Ύπόμν. Κατά Ίωάνν.

ΚΥΡΙΛΛΟΣ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4ος αι. μ.Χ.
- Μυσταγωγίαι

Περ) γνωμ.
Έκθ. Βασιλ. Τάξ.

- Περί Θεμάτων

- Προγυμνάσματα
ΚΥΡΙΛΛΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας,
4ος / 5ος αι. μ.Χ.

- Γλαφυρά εις τήν Γένεσιν

Κωνστ. Πορφυρ.

- Πρός τόν ίδιον υιόν Ρωμανόν

ΛΕΥΚΙΠΠΟΣ
φιλόσοφος, 5ος αι. π.Χ.
Κυπρ.ερωτ.
ποιήμ.
ΛΙΒΑΝΙΟΣ
σοφιστής, ρήτορας, 4ος αι. μ.Χ.

16ος αι. μ.Χ.

- Περί τής ένανθρωπήσεως
τοϋ μονογενούς

Χρονογραφ.

ΛΕΟΝΤΙΟΣ ΜΑΧΑΙΡΑΣ
χρονογράφος, 15ος αι. μ.Χ.

ΚΥΠΡΙΑΚΑ ΕΡΩΤΙΚΑ
ΠΟΙΗΜΑΤΑ

-Έξήγησις ύπομνηματική εις
τόν προφήτην Ώσηέ

37

Κυρίλλ.
Μυστ.

ΛΙΒΙΣΤΡΟΣ ΚΑΙ ΡΟΔΑΜΝΗ
μεσαιωνικό μυθιστόρημα,
14ος / 15ος αι. μ.Χ.
ΛΟΓΓΙΝΟΣ
φιλόσοφος, ρήτορας, 3ος αι. μ.Χ.

Λιβαν.
Προγυμ.
Σωκρ. άπολογ.
Έπιστ.
Λίβιστρ. Ροδάμ.

Λογγίν.

- Περί ΰψους
- Τέχνη 'Ρητορική
ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ
σοφιστής, 2ος αι. μ.Χ.
- Τά πρός Κρόνον
-Ίκαρομένιππος ήΎπερνέφελος
- Άποκηρυττόμενοι

Λουκιαν.
Τά πράς Κρόν.
Ύπερνέφ.
Άποκηρυττ.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ

38

'Ρητόρ. Διδάσκ.

- 'Ρητόρων Διδάσκαλος
- Περί πένθους

Περ} πένθ.

- Ψευδοσοφιστής ή Σολοικιστής

Ψευδοσοφ.

- Θεών διάλογοι

Θεών διάλ.

- Ζευς Τραγωδός

Ζευς Τραγ.

- Περί όρχήσεως

Περ/ όρχήσ.

- Αληθών διηγημάτων II

Ποικ. ίοτ.

-Ό νειρος ή Άλεκτρυών
- Χάρων ή έπισκοποΰντες

Άλεκτρ.
Χάρων ή έπισκοπ.

- Ψευδολογιστής ή Περί της
αποφράδος

Ψευδολογ.
Πώς δεΤ /στ.
ουγγρ.

- Πώς δεΤ Ιστορίαν
συγγράφειν

Λυκούργ.

ΛΥΚΟΥΡΓΟΣ
ρήτορας, 4ος αι. π.Χ.
- Κατά Λεωκράτους
ΛΥΣΙΑΣ
ρήτορας, 5ος / 4ος αι. π.Χ.
- Κατά Διογείτονος

- Κατά Άγοράτου ένδείξεως

Έπιτάφ.
Υπέρ Έρατοσθ.
φόν.

- Δήμου καταλύσεως απολογία

Δήμ. καταλ. άπολ.

- Περί τοϋ Εύάνδρου
δοκιμασίας
-Υπέρ τών Άριστοφάνους
χρημάτων
- Κατά Θεομνήστου
- Πράς Σίμωνα Απολογία

ΜΕΝΑΝΔΡΟΣ (ρήτορας)
ρήτορας, 3ος αι. μ.Χ.

Εις Φίλ.
Νικόμ.
Περ/ Εύάνδρ.
δοκιμ.
Υπέρ Άριστοφ.
χρημ.
Κατά Θεομν.
Πράς Σίμωνα Άπολ.

- Κατά σιτοπωλών

Κατά σιτοπ.

- ΚατάΈργοκλέους

Κατά Έργοκλ.

ΜΑΙΑΝΔΡΙΟΣ
ιστορικός, 3ος αι. π.Χ.

Μαιανδρ.

ΜΑΝΟΥΗΛ ΦΙΛΗΣ
ποιητής, 12ος αι. μ.Χ.

Μανουήλ Φιλ.

ΜΕΝΑΝΔΡΟΣ (κωμικός)
κωμικός, 4ος / 3ος αι. π.Χ.

ΜΙΜΝΕΡΜΟΣ
ελεγειακός ποιητής, 7ος αι. π.Χ.

- Προς Θαλάσσιον

Προς Θαλάσσ.

-Έξήγησις τοΰΈκκλησιαστοϋ

Σχόλ. Έκκλησ.

ΜΑΞΙΜΟΣ ΤΥΡΙΟΣ
σοφιστής, 2ος αι. μ.Χ.
- Διαλέξεις
ΜΑΡΓΙΤΗΣ
κωμικό έπος, 5ος αι. π.Χ.

Μαξίμ

Μενάνδρ. ρήτ.

Μενάνδρ.

Μιμνέρμ.

ΜΙΧΑΗΛ ΓΛΥΚΑΣ
χρονογράφος, 12ος αι. μ.Χ.
ΜΙΧΑΗΛ ΚΡΙΤΟΒΟΥΛΟΣ
ιστορικός, 15ος αι. μ.Χ.
-Ιστορία
ΜΙΧΑΗΛ ΦΕΛΛΟΣ
φιλόσοφος, 11ος αι. μ.Χ.
- Τοϋ αύτοϋ ώς από προσώ­
που τοϋ βασιλέως
- Θεολογικά
-Έγκώμιον εις την μητέρα αύτοϋ
- Ποιήματα
ΜΥΘΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΣΩΠΟΥ
μυθιστόρημα, 1ος / 2ος αι. μ.Χ.
ΝΙΚΗΤΑΣ ΧΩΝΙΑΤΗΣ
ιστορικός, εκκλησιαστικός συγ­
γραφέας, 12ος / 13ος αι. μ.Χ.
- Χρονική διήγησις

Μαξ. Ομολ.
ΜΑΞΙΜΟΣ ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 7ος αι. μ.Χ.

Τά εις έαυτ.

- Διαίρεσις τών επιδεικτικών

ΜΙΚΡΑ ΙΛΙΑΣ
έπος, 8ος - 6ος αι. π.Χ.*

-Υπέρ τοΰΈρατοσθένους φό­
νου απολογία
- Κατά Φίλωνος δοκιμασίας
- Κατά Νικομάχου

- Τά εις έαυτόν

Λυσ.

Κατά Άγορ.

Περίπλ.

Μάρκ. Αυρηλ.
ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ
αυτοκράτορας, φιλόσοφος, 2ος αι .μ.Χ.

Υποβολιμαίος ή αγροίκος

Κατ’ Άνδοκ.

-Επιτάφιος τοΤς Κορινθίων βοηθοΤς

- Τοϋ πόντου περίπλους της
έξω θαλάσσης έωου και
έσπερίου και τών έν αύτη με­
γίστων νήσων

Κατά Λεωκρ.

Κατά Διογείτ.

- Κατ’ Άνδοκίδου άσεβείας

ΜΑΡΚΙΑΝΟΣ ΗΡΑΚΛΕΩΤΗΣ
γεωγράφος, 3ος - 5ος αι. μ.Χ.*

ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΓΡΗΓΟΡΑΣ
ιστορικός, 14ος αι. μ.Χ.
-'Ρωμαϊκή Ιστορία

Mix. Κριτοβ.
7στ.
Mix. Ψελλ.
Λόγ.
Θεολογ.
Μητρ. έγκώμ.
Ποιήμ.
Μυθιστ. Αισώπου

Νικήτα Χων.

Ίστ.
Νικηφ. Γρήγορός
'Ρωμ. Ίστ.

ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΓΕΡΑΣΗΝΟΣ
μαθηματικός, 2ος αι. μ.Χ.
- Αριθμητική Εισαγωγή
ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ
φιλόσοφος, 6ος / 5ος αι. π.Χ.

Άριθμ. Είσαγ.
Ξενοφάν.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ

ΞΕΝΟΦΩΝ
ιστορικός, 5ος / 4ος αι. π.Χ.
- Αγησίλαος

Άπομνημ.

-Ίππαρχικός
- Κυνηγετικός
- Κύρου Άνάβασις
- Κύρου Παιδεία
- Λακεδαιμονίων Πολιτεία
- Οικονομικός
- Περί ιππικής
- Πόροι ή Περί προσόδων
- Συμπόσιον

ΟΜΗΡΙΚΟΙ ΥΜΝΟΙ
8ος - 6ος αι. π.Χ.*

- ’Οδύσσεια

Μακκαβ.
Ψαλμ.
Ίώβ
Παροιμ.
Έκκλησ.

Ζοχορ.
Ήσ.

- ’Ιερεμίας

Ίερεμ.

- ’Ιεζεκιήλ

Ίεζ.

ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ
Παλλαδ.
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 4ος / 5ος αι. μ.Χ.
- Διάλογος ιστορικός Παλλαδίου έπισκόπουΈλενουπόλεως γενόμενος
προς Θεόδωρον διάκονον Ρώμης
περί βίου και πολιτείας τού μακαρί­
ου Ίωάννου επισκόπου Κωνσταντι­
νουπόλεως τοϋ Χρυσοστόμου

Διάλ.

Σχολ.Ίερεμ.
Ομηρ.Ύμν.

ΟΜΗΡΟΣ
επικός ποιητής, 8ος αι. π.Χ.
—Ίλιάς

Βοσιλ.
Παραλειπ.

Οκέλλ.Λευκ.- Δανιήλ

ΟΛΥΜΠΙΟΔΩΡΟΣ ΔΙΑΚΟΝΟΣ
Ολυμπιοδ.
εκκλησιαστικός συγγραφέας, 6ος αι. μ.Χ.
- Σχόλια εις’Ι